Nghiên cứu của nhiều trường đại học trên khắp thế giới đã xác nhận, nghiện video ngắn lâu dài không chỉ làm tổn hại sức khỏe tâm lý mà còn âm thầm thay đổi chức năng não, từng bước “tước đi” sự tập trung và cảm giác hạnh phúc.
Kết quả nghiên cứu
Các nhóm nghiên cứu từ Đại học Thanh Hoa và Đại học Chiết Giang (Trung Quốc) đã tiến hành một nghiên cứu theo dõi kéo dài 12 tháng đối với 1.163 thanh niên (tuổi trung bình chưa đến 20).
Kết quả cho thấy, cùng với thời gian sử dụng tăng lên, biểu hiện nghiện của người tham gia cũng tăng đáng kể, cụ thể là “không kiểm soát được thời gian sử dụng” và “chơi video làm ảnh hưởng đến học tập hoặc xã hội”; đồng thời, các triệu chứng trầm cảm cũng tăng theo.
Điều quan trọng hơn là, mối quan hệ này diễn ra theo cả hai chiều: Tâm trạng chán nản khiến con người phụ thuộc hơn vào video ngắn để tìm kiếm sự an ủi tạm thời, trong khi việc sử dụng quá mức lại làm tăng gánh nặng tâm lý, hình thành một vòng luẩn quẩn khó phá vỡ.
Việc tiếp xúc thường xuyên với các nội dung rời rạc, kích thích cao sẽ khiến não dần thích nghi với mô hình xử lý thông tin “chuyển đổi nhanh và phản hồi ngay lập tức”, lâu dần, phần vỏ não trước trán chịu trách nhiệm lên kế hoạch, tự kiểm soát và duy trì sự tập trung sẽ giảm hoạt động, trong khi các vùng não liên quan đến xung động và phần thưởng lại bị kích hoạt liên tục.
Cơ chế thiết kế của video ngắn vốn thiên về thu hút sự chú ý, khi não đã quen với mỗi 3 giây một kích thích mới, rất khó để yên tĩnh hoàn thành các nhiệm vụ đòi hỏi đầu tư liên tục.
Cách phòng tránh tác hại của video ngắn
Thứ nhất, xây dựng “ranh giới sử dụng”. Rèn luyện khả năng tự kiểm soát, không nhất thiết phải cắt đứt hoàn toàn sở thích lướt video ngắn, nhưng bạn có thể đặt ra những quy tắc rõ ràng.
Ví dụ như sử dụng tính năng giới hạn thời gian dùng điện thoại hàng ngày, hoặc chỉ được xem video ngắn sau khi hoàn thành công việc quan trọng, hoặc quy định không dùng màn hình điện tử trong 1 giờ trước khi đi ngủ. Vai trò của ranh giới là để tránh việc lướt một cách vô thức.
Thứ hai, nhận biết “tác nhân cảm xúc”. Mỗi lần muốn lướt video, hãy dừng lại vài giây và tự hỏi: Mình đang buồn chán, lo lắng hay mệt mỏi? Nếu bị chi phối bởi cảm xúc tiêu cực, thử dùng các cách khác như đi dạo, nghe nhạc, trò chuyện với bạn bè, thiền định hoặc thực hành chánh niệm để điều chỉnh.
Thứ ba, tìm lại khả năng “kích thích chậm”. Bộ não cần niềm vui, nhưng nguồn niềm vui có thể đa dạng hơn. Cố ý phát triển một sở thích cần tập trung, như đọc sách, vẽ, thể thao… Những hoạt động này mang lại cảm giác thỏa mãn sâu sắc, bền lâu và giúp não thích nghi lại với mô hình “thỏa mãn chậm”.
Thứ tư, trong quá trình tự can thiệp, hãy thưởng cho bản thân ở các giai đoạn khác nhau. Ví dụ, khi mới bắt đầu kiểm soát việc xem video ngắn, nếu kiên trì được 1-3 ngày, có thể tự thưởng một miếng socola yêu thích, nghe một bài hát ưa thích…;
Sau 1-2 tuần, có thể xem một bộ phim, mua một cuốn sách yêu thích…, sau 1-3 tháng, có thể tự thưởng một món lớn hơn, như đi du lịch hoặc mua một món đồ đắt mà mình thích. Tự thưởng có thể ảnh hưởng đến tiết tố dopamine, serotonin của não, tăng cường chức năng vỏ não trước trán, mang lại cảm giác hạnh phúc và cải thiện sự tập trung.
Ngoài ra, giới giáo dục cũng đang tích cực ứng phó. Phần Lan đã đưa “năng lực truyền thông” vào chương trình bắt buộc ở các trường tiểu học và trung học, dạy trẻ cách nhận biết thông tin đúng sai, hiểu logic thuật toán; một số trường đại học ở Mỹ mở khóa học “quản lý sự chú ý”, giúp sinh viên chống lại sự xao nhãng kỹ thuật số. Cốt lõi của những biện pháp này là, trong thời đại bùng nổ thông tin, tài nguyên thực sự khan hiếm không phải là dữ liệu, mà là sự tập trung.
Thay đổi thì không bao giờ muộn. Hãy tắt chế độ phát tự động, gập điện thoại lại, dành cho mình một khoảng thời gian yên tĩnh, có thể chỉ một giây nữa thôi, bạn sẽ lại nghe thấy tiếng nói bên trong, khao khát suy nghĩ, khao khát sáng tạo.
