Hiến kế nâng chất Kỳ thi tốt nghiệp THPT đáp ứng yêu cầu mới
2026/08/03 22:42
GD&TĐ - Chuyên gia đề xuất hoàn thiện Kỳ thi tốt nghiệp THPT theo hướng chuẩn hóa, hiện đại, tạo dữ liệu tin cậy cho tuyển sinh và quản trị giáo dục.
Chuẩn hóa khảo thí, hiện đại hóa kỳ thi
Theo PGS.TS Trần Trung Kiên - Trưởng ban Quản lý chất lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội), để Kỳ thi tốt nghiệp THPT đáp ứng yêu cầu của một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, đồng thời phù hợp với xu hướng tự chủ tuyển sinh đại học, trước hết cần tiếp tục chuẩn hóa chất lượng đề thi trên cơ sở ngân hàng câu hỏi được xây dựng và kiểm định bằng các phương pháp đo lường, đánh giá hiện đại, bảo đảm độ tin cậy, độ giá trị và khả năng phân hóa phù hợp.
Cùng với đó, cần từng bước ứng dụng công nghệ trong tổ chức thi, có thể chuyển dần sang hình thức thi trên máy tính đối với những môn phù hợp khi điều kiện hạ tầng cho phép. Thi trên máy tính sẽ giúp đa dạng hóa đề thi, giảm nguy cơ lộ đề, tăng tốc độ xử lý kết quả và tạo điều kiện triển khai các mô hình đánh giá thích ứng trong tương lai.
Tuy nhiên, PGS.TS Trần Trung Kiên cho rằng, quá trình chuyển đổi cần có lộ trình phù hợp để bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng giữa các địa phương.
Đồng thời, cần tăng cường tính chuẩn hóa trong chấm thi và quản lý dữ liệu. Xây dựng hệ thống chấm điểm theo lý thuyết khảo thí hiện đại, cung cấp thêm các thông tin như phân vị, mức độ thành thạo theo từng lĩnh vực năng lực hoặc các chỉ số thống kê khác, giúp các trường đại học có thêm căn cứ để xây dựng tiêu chí tuyển sinh phù hợp với từng ngành đào tạo.
Theo ông Kiên, kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT nên được xem là một nguồn dữ liệu đầu vào có giá trị, các trường đại học được trao quyền chủ động quyết định cách thức sử dụng kết quả này.
Trên cơ sở quyền tự chủ, các trường có thể lựa chọn tổ hợp môn phù hợp với ngành đào tạo, quy định ngưỡng chất lượng riêng, hoặc kết hợp điểm thi tốt nghiệp THPT với các tiêu chí khác như bài thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, phỏng vấn, hồ sơ học tập hoặc minh chứng năng lực đối với những ngành đào tạo đặc thù.
Đồng quan điểm, TS. Trần Thị Hoàng Anh - Hiệu trưởng Trường Tiểu học, THCS và THPT Alpha Hải Phòng (thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest) cho rằng để Kỳ thi tốt nghiệp THPT thực sự trở thành kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, cần tiếp tục hoàn thiện theo bốn định hướng trọng tâm.
Thứ nhất, nâng cao chất lượng đo lường của đề thi. Đề thi cần được thiết kế trên cơ sở khoa học khảo thí hiện đại, bảo đảm các yêu cầu về độ tin cậy, độ giá trị, tính công bằng và khả năng phân loại. Nội dung đánh giá cần bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giảm dần các câu hỏi kiểm tra ghi nhớ, tăng cường đánh giá năng lực tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề. Khi cách đánh giá thay đổi, quá trình dạy học trong nhà trường cũng sẽ chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực thực chất của học sinh.
Thứ hai, hiện đại hóa hệ thống khảo thí. Một kỳ thi chuẩn hóa cần được xây dựng trên nền tảng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, trong đó các câu hỏi được thử nghiệm, phân tích các chỉ số thống kê trước khi đưa vào sử dụng. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm mức độ tương đương giữa các đề thi qua các năm, đồng thời là tiền đề cho việc triển khai thi trên máy tính theo lộ trình phù hợp khi điều kiện hạ tầng giữa các địa phương được bảo đảm.
Thứ ba, phát huy giá trị của dữ liệu khảo thí trong quản trị giáo dục và tuyển sinh đại học. Kết quả kỳ thi không chỉ phục vụ xét công nhận tốt nghiệp mà cần trở thành nguồn dữ liệu chuẩn hóa quốc gia, giúp đánh giá chất lượng giáo dục, phân tích hiệu quả chính sách và hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học tuyển sinh theo cơ chế tự chủ. Với những ngành đào tạo đặc thù, các trường đại học có thể kết hợp kết quả kỳ thi với học bạ, phỏng vấn, bài luận hoặc các bài đánh giá năng lực chuyên biệt để lựa chọn được thí sinh phù hợp nhất.
Thứ tư, hướng tới đánh giá năng lực học tập suốt đời. Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, kỳ thi cần từng bước tiệm cận các chuẩn đánh giá quốc tế, tập trung nhiều hơn vào năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, phân tích dữ liệu và khả năng vận dụng kiến thức trong bối cảnh thực tiễn. Đây là những năng lực cốt lõi mà giáo dục đại học cũng như thị trường lao động trong tương lai đều đặt ra.
TS. Trần Thị Hoàng Anh cho rằng, một kỳ thi chuẩn hóa tốt không phải là kỳ thi tạo nhiều áp lực, mà là kỳ thi tạo được niềm tin. Khi kỳ thi có chất lượng đo lường cao, minh bạch và phản ánh đúng năng lực người học, kết quả của kỳ thi sẽ được xã hội, các cơ sở giáo dục đại học và chính người học tin tưởng sử dụng. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một hệ thống giáo dục công bằng, hiệu quả và hội nhập quốc tế.
Thí sinh thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: Nguyễn Mạnh.
Hoàn thiện kỳ thi đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
TS Nguyễn Viết Huy - Phó Trưởng phòng Giáo dục Phổ thông (Sở GD&ĐT Hưng Yên) nhận định, tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT đã được thực hiện trong nhiều năm với những điều chỉnh, cải tiến liên tục.
Tuy nhiên, trong điều kiện phát triển quá nhanh của công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI)…, trong năm 2027 cần thực hiện một số nội dung dưới đây để Kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức tuyệt đối nghiêm túc, tạo niềm tin cho các tầng lớp Nhân dân và cơ sở giáo dục đại học yên tâm lấy kết quả xét tuyển khi chưa tổ chức thi trên máy tính trong toàn quốc.
Theo ông Huy, trước hết cần thống nhất quan điểm duy trì Kỳ thi tốt nghiệp THPT là bộ phận không thể tách rời trong việc thực hiện hiệu quả Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Từ đó tiếp tục đổi mới việc ra đề thi theo hướng đánh giá phẩm chất, năng lực toàn diện của người học ở các cấp độ biết, hiểu và vận dụng; hạn chế tối đa tình trạng học thêm tràn lan ngoài nhà trường.
Bên cạnh đó, với quan điểm không đẩy phần việc khó cho phụ huynh và học sinh, cần nghiên cứu bố trí mỗi phòng thi tốt nghiệp THPT có một giảng viên của cơ sở giáo dục đại học không thuộc địa phương tham gia coi thi nhằm bảo đảm tuyệt đối an toàn, tạo tâm lý yên tâm, tin tưởng vào sự nghiêm cẩn của kỳ thi mà vẫn không gây áp lực đối với thí sinh.
TS Nguyễn Viết Huy cũng đề xuất tiếp tục thực hiện chủ trương "đổi mới phương thức tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng kết hợp sử dụng kết quả học tập ở phổ thông và yêu cầu của ngành đào tạo" đã được nêu trong Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
Khi Kỳ thi tốt nghiệp THPT được hoàn thiện và chuẩn hóa trên phạm vi quốc gia, Bộ GD&ĐT có thể nghiên cứu các phương thức tuyển sinh theo hướng các cơ sở giáo dục đại học ưu tiên sử dụng kết quả thi tốt nghiệp THPT kết hợp với kết quả các kỳ thi đánh giá riêng phù hợp với từng ngành đào tạo, vừa tiết kiệm nguồn lực của Nhà nước và xã hội, vừa đáp ứng yêu cầu tự chủ đại học.
“Điều cần hướng tới không phải là "thi nhiều hay thi ít", mà là xây dựng một kỳ thi có chất lượng khảo thí cao, vừa bảo đảm chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông, vừa tạo nguồn dữ liệu chuẩn hóa phục vụ quản trị giáo dục và tuyển sinh đại học trong bối cảnh tự chủ và hội nhập quốc tế”, TS. Trần Thị Hoàng Anh.
Chuẩn hóa khảo thí, hiện đại hóa kỳ thi
Theo PGS.TS Trần Trung Kiên - Trưởng ban Quản lý chất lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội), để Kỳ thi tốt nghiệp THPT đáp ứng yêu cầu của một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, đồng thời phù hợp với xu hướng tự chủ tuyển sinh đại học, trước hết cần tiếp tục chuẩn hóa chất lượng đề thi trên cơ sở ngân hàng câu hỏi được xây dựng và kiểm định bằng các phương pháp đo lường, đánh giá hiện đại, bảo đảm độ tin cậy, độ giá trị và khả năng phân hóa phù hợp.
Cùng với đó, cần từng bước ứng dụng công nghệ trong tổ chức thi, có thể chuyển dần sang hình thức thi trên máy tính đối với những môn phù hợp khi điều kiện hạ tầng cho phép. Thi trên máy tính sẽ giúp đa dạng hóa đề thi, giảm nguy cơ lộ đề, tăng tốc độ xử lý kết quả và tạo điều kiện triển khai các mô hình đánh giá thích ứng trong tương lai.
Tuy nhiên, PGS.TS Trần Trung Kiên cho rằng, quá trình chuyển đổi cần có lộ trình phù hợp để bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng giữa các địa phương.
Đồng thời, cần tăng cường tính chuẩn hóa trong chấm thi và quản lý dữ liệu. Xây dựng hệ thống chấm điểm theo lý thuyết khảo thí hiện đại, cung cấp thêm các thông tin như phân vị, mức độ thành thạo theo từng lĩnh vực năng lực hoặc các chỉ số thống kê khác, giúp các trường đại học có thêm căn cứ để xây dựng tiêu chí tuyển sinh phù hợp với từng ngành đào tạo.
Theo ông Kiên, kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT nên được xem là một nguồn dữ liệu đầu vào có giá trị, các trường đại học được trao quyền chủ động quyết định cách thức sử dụng kết quả này.
Trên cơ sở quyền tự chủ, các trường có thể lựa chọn tổ hợp môn phù hợp với ngành đào tạo, quy định ngưỡng chất lượng riêng, hoặc kết hợp điểm thi tốt nghiệp THPT với các tiêu chí khác như bài thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, phỏng vấn, hồ sơ học tập hoặc minh chứng năng lực đối với những ngành đào tạo đặc thù.
Cô trò Trường Tiểu học, THCS và THPT Hồng Đức (Hưng Yên).
Đồng quan điểm, TS. Trần Thị Hoàng Anh - Hiệu trưởng Trường Tiểu học, THCS và THPT Alpha Hải Phòng (thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest) cho rằng để Kỳ thi tốt nghiệp THPT thực sự trở thành kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, cần tiếp tục hoàn thiện theo bốn định hướng trọng tâm.
Thứ nhất, nâng cao chất lượng đo lường của đề thi. Đề thi cần được thiết kế trên cơ sở khoa học khảo thí hiện đại, bảo đảm các yêu cầu về độ tin cậy, độ giá trị, tính công bằng và khả năng phân loại. Nội dung đánh giá cần bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giảm dần các câu hỏi kiểm tra ghi nhớ, tăng cường đánh giá năng lực tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề. Khi cách đánh giá thay đổi, quá trình dạy học trong nhà trường cũng sẽ chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực thực chất của học sinh.
Thứ hai, hiện đại hóa hệ thống khảo thí. Một kỳ thi chuẩn hóa cần được xây dựng trên nền tảng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, trong đó các câu hỏi được thử nghiệm, phân tích các chỉ số thống kê trước khi đưa vào sử dụng. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm mức độ tương đương giữa các đề thi qua các năm, đồng thời là tiền đề cho việc triển khai thi trên máy tính theo lộ trình phù hợp khi điều kiện hạ tầng giữa các địa phương được bảo đảm.
Thứ ba, phát huy giá trị của dữ liệu khảo thí trong quản trị giáo dục và tuyển sinh đại học. Kết quả kỳ thi không chỉ phục vụ xét công nhận tốt nghiệp mà cần trở thành nguồn dữ liệu chuẩn hóa quốc gia, giúp đánh giá chất lượng giáo dục, phân tích hiệu quả chính sách và hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học tuyển sinh theo cơ chế tự chủ. Với những ngành đào tạo đặc thù, các trường đại học có thể kết hợp kết quả kỳ thi với học bạ, phỏng vấn, bài luận hoặc các bài đánh giá năng lực chuyên biệt để lựa chọn được thí sinh phù hợp nhất.
Thứ tư, hướng tới đánh giá năng lực học tập suốt đời. Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, kỳ thi cần từng bước tiệm cận các chuẩn đánh giá quốc tế, tập trung nhiều hơn vào năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, phân tích dữ liệu và khả năng vận dụng kiến thức trong bối cảnh thực tiễn. Đây là những năng lực cốt lõi mà giáo dục đại học cũng như thị trường lao động trong tương lai đều đặt ra.
TS. Trần Thị Hoàng Anh cho rằng, một kỳ thi chuẩn hóa tốt không phải là kỳ thi tạo nhiều áp lực, mà là kỳ thi tạo được niềm tin. Khi kỳ thi có chất lượng đo lường cao, minh bạch và phản ánh đúng năng lực người học, kết quả của kỳ thi sẽ được xã hội, các cơ sở giáo dục đại học và chính người học tin tưởng sử dụng. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một hệ thống giáo dục công bằng, hiệu quả và hội nhập quốc tế.
Thí sinh thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: Nguyễn Mạnh.
Hoàn thiện kỳ thi đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
TS Nguyễn Viết Huy - Phó Trưởng phòng Giáo dục Phổ thông (Sở GD&ĐT Hưng Yên) nhận định, tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT đã được thực hiện trong nhiều năm với những điều chỉnh, cải tiến liên tục.
Tuy nhiên, trong điều kiện phát triển quá nhanh của công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI)…, trong năm 2027 cần thực hiện một số nội dung dưới đây để Kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức tuyệt đối nghiêm túc, tạo niềm tin cho các tầng lớp Nhân dân và cơ sở giáo dục đại học yên tâm lấy kết quả xét tuyển khi chưa tổ chức thi trên máy tính trong toàn quốc.
Theo ông Huy, trước hết cần thống nhất quan điểm duy trì Kỳ thi tốt nghiệp THPT là bộ phận không thể tách rời trong việc thực hiện hiệu quả Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Từ đó tiếp tục đổi mới việc ra đề thi theo hướng đánh giá phẩm chất, năng lực toàn diện của người học ở các cấp độ biết, hiểu và vận dụng; hạn chế tối đa tình trạng học thêm tràn lan ngoài nhà trường.
Bên cạnh đó, với quan điểm không đẩy phần việc khó cho phụ huynh và học sinh, cần nghiên cứu bố trí mỗi phòng thi tốt nghiệp THPT có một giảng viên của cơ sở giáo dục đại học không thuộc địa phương tham gia coi thi nhằm bảo đảm tuyệt đối an toàn, tạo tâm lý yên tâm, tin tưởng vào sự nghiêm cẩn của kỳ thi mà vẫn không gây áp lực đối với thí sinh.
TS Nguyễn Viết Huy cũng đề xuất tiếp tục thực hiện chủ trương "đổi mới phương thức tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng kết hợp sử dụng kết quả học tập ở phổ thông và yêu cầu của ngành đào tạo" đã được nêu trong Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
Khi Kỳ thi tốt nghiệp THPT được hoàn thiện và chuẩn hóa trên phạm vi quốc gia, Bộ GD&ĐT có thể nghiên cứu các phương thức tuyển sinh theo hướng các cơ sở giáo dục đại học ưu tiên sử dụng kết quả thi tốt nghiệp THPT kết hợp với kết quả các kỳ thi đánh giá riêng phù hợp với từng ngành đào tạo, vừa tiết kiệm nguồn lực của Nhà nước và xã hội, vừa đáp ứng yêu cầu tự chủ đại học.
“Điều cần hướng tới không phải là "thi nhiều hay thi ít", mà là xây dựng một kỳ thi có chất lượng khảo thí cao, vừa bảo đảm chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông, vừa tạo nguồn dữ liệu chuẩn hóa phục vụ quản trị giáo dục và tuyển sinh đại học trong bối cảnh tự chủ và hội nhập quốc tế”, TS. Trần Thị Hoàng Anh.
