Không gian mạng cần được nhìn nhận là một môi trường giáo dục
Theo TS. Trần Thị Hoàng Anh - Hiệu trưởng Trường Tiểu học, THCS và THPT Alpha Hải Phòng (thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest), nếu trước đây gia đình, nhà trường và xã hội được xem là ba môi trường tác động lớn nhất đến sự hình thành nhân cách của trẻ thì ngày nay, không gian mạng đã trở thành "môi trường giáo dục thứ tư".
Trẻ em không chỉ giải trí trên mạng xã hội mà còn học tập, tìm kiếm thông tin, giao tiếp, thể hiện quan điểm và từng bước hình thành thế giới quan từ những gì các em tiếp nhận mỗi ngày.
Điều đó mang đến nhiều cơ hội để học sinh mở rộng tri thức, phát triển ngoại ngữ, tư duy sáng tạo và kỹ năng số. Tuy nhiên, chính môi trường này cũng tiềm ẩn những nguy cơ mà trẻ em chưa đủ khả năng tự nhận diện và tự bảo vệ.
TS. Trần Thị Hoàng Anh cho biết, thực tế tại các nhà trường hiện nay cho thấy nhiều vấn đề liên quan đến sức khỏe tinh thần, xung đột giữa học sinh, bạo lực học đường hay áp lực tâm lý đều có dấu hiệu bắt nguồn hoặc bị khuếch đại từ môi trường mạng.
Các em có thể tiếp cận thông tin sai lệch, nội dung không phù hợp với lứa tuổi, bị thao túng bởi thuật toán gợi ý nội dung, chịu áp lực từ "chuẩn mực ảo" trên mạng xã hội hoặc trở thành nạn nhân của bắt nạt trực tuyến, lừa đảo công nghệ, xâm phạm dữ liệu cá nhân.
Điều đáng lưu ý là những tác động này thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết nhưng lại ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển nhận thức, cảm xúc và nhân cách của trẻ.
Hành lang pháp lý phải bảo vệ trẻ nhưng không cản trở sự phát triển
Ở góc độ phát triển tâm lý, TS. Trần Thị Hoàng Anh cho rằng, trẻ em và thanh thiếu niên vẫn đang trong quá trình hoàn thiện khả năng kiểm soát cảm xúc, tư duy phản biện và kỹ năng ra quyết định. Các em có xu hướng bị hấp dẫn bởi những nội dung kích thích cảm xúc mạnh, dễ bị tác động bởi số đông và chưa đủ kinh nghiệm để đánh giá mức độ tin cậy của thông tin.
Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội được thiết kế nhằm tối đa hóa thời gian người dùng tương tác thông qua thuật toán đề xuất nội dung. Điều này khiến trẻ em - nhóm người dùng dễ bị tác động nhất - có nguy cơ tiếp xúc lặp đi lặp lại với những nội dung tiêu cực hoặc không phù hợp nếu không có cơ chế bảo vệ hiệu quả.
Vì vậy, TS. Trần Thị Hoàng Anh khẳng định việc nghiên cứu xây dựng hành lang pháp lý là cần thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xác định đúng mục tiêu của việc quản lý. Chúng ta không quản lý để hạn chế sự phát triển của trẻ, mà để bảo đảm quyền được phát triển an toàn của trẻ trong môi trường số.
Mục tiêu cuối cùng của chính sách, theo TS. Trần Thị Hoàng Anh, không phải là đưa trẻ em ra khỏi môi trường số, bởi điều đó là không khả thi trong bối cảnh hiện nay. Điều cần hướng tới là xây dựng một hệ sinh thái số an toàn, trong đó trẻ em được bảo vệ nhưng vẫn được trao cơ hội học tập, sáng tạo và phát triển.
Một đứa trẻ được bảo vệ tốt không phải là đứa trẻ bị tách khỏi công nghệ, mà là đứa trẻ có đủ năng lực để làm chủ công nghệ, biết phân biệt đúng - sai, lợi ích - rủi ro, và sử dụng không gian mạng một cách văn minh, an toàn và có trách nhiệm.
Đó cũng chính là mục tiêu mà giáo dục hiện đại hướng đến: không chỉ đào tạo những người học giỏi kiến thức, mà còn hình thành những công dân số có bản lĩnh, có năng lực thích ứng và có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và xã hội.
“Nếu ví không gian mạng là một xã hội thu nhỏ thì trẻ em cũng cần được hưởng mức độ bảo vệ tương đương như trong đời sống thực. Chúng ta có luật giao thông để bảo vệ trẻ khi tham gia giao thông, có quy định về an toàn trường học để bảo vệ trẻ trong môi trường giáo dục, thì môi trường số – nơi trẻ em dành ngày càng nhiều thời gian – cũng cần một 'hệ thống luật chơi' đủ rõ ràng để bảo vệ các em.
Vấn đề không phải là có quản lý hay không, mà là quản lý như thế nào để vừa bảo vệ quyền trẻ em, vừa thúc đẩy quyền được học tập, sáng tạo và phát triển trong kỷ nguyên số”, TS. Trần Thị Hoàng Anh nêu quan điểm.
Xây dựng công dân số từ sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội
Chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, TS. Trần Thị Hoàng Anh cho biết, Alpha Hải Phòng xác định giáo dục an toàn trên môi trường số không phải là một chuyên đề diễn ra theo từng đợt, mà là một nội dung được tích hợp trong quá trình giáo dục học sinh hằng ngày.
Nhà trường từng bước đưa nội dung công dân số (Digital Citizenship) vào các hoạt động giáo dục thông qua chương trình môn Tin học, các tiết học kỹ năng sống, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp và các chuyên đề phối hợp với phụ huynh.
Học sinh được hướng dẫn cách bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện thông tin sai lệch, ứng xử văn minh trên mạng xã hội, tôn trọng quyền riêng tư của người khác và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng như các công cụ số một cách có trách nhiệm.
Xác định việc xây dựng năng lực số không chỉ dành cho học sinh mà còn cho đội ngũ giáo viên, nhà trường triển khai đào tạo giáo viên về ứng dụng AI trong dạy học, yêu cầu thầy cô sử dụng công nghệ đúng chuẩn mực nghề nghiệp, đồng thời lồng ghép các tình huống thực tiễn về an toàn số trong quá trình giảng dạy. Khi giáo viên trở thành những "công dân số" có trách nhiệm thì việc đồng hành, định hướng học sinh sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.
“Chúng tôi cũng coi gia đình là mắt xích không thể thiếu trong việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Thông qua các buổi họp phụ huynh, bản tin nhà trường và các chuyên đề giáo dục, phụ huynh được chia sẻ về cách thiết lập nguyên tắc sử dụng thiết bị số trong gia đình, đồng hành cùng con thay vì chỉ kiểm soát, xây dựng sự tin cậy để trẻ sẵn sàng chia sẻ khi gặp những tình huống rủi ro trên không gian mạng”, TS. Trần Thị Hoàng Anh cho hay.
Một môi trường số an toàn không thể được tạo ra chỉ bằng các quy định pháp luật hay nỗ lực riêng của nhà trường. Hiệu quả chỉ đạt được khi có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước với vai trò kiến tạo hành lang pháp lý; nhà trường với vai trò giáo dục; gia đình với vai trò đồng hành; doanh nghiệp công nghệ với vai trò bảo vệ người dùng; và chính học sinh với vai trò chủ động hình thành năng lực tự bảo vệ mình.
Đây cũng là tinh thần mà giáo dục hiện đại cần hướng tới: không tạo ra những "người dùng Internet", mà đào tạo những "công dân số" có trách nhiệm, bản lĩnh và biết sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị tích cực cho bản thân và xã hội.
TS. Trần Thị Hoàng Anh
