Dù ngày càng được công nhận, song sách dùng cho trị liệu cũng cần được kê đơn.

Phổ biến mạnh

Lịch sử trị liệu bằng đọc có từ khá lâu, ít nhất cũng bắt đầu trong Thế chiến I (1914 - 1918). Sách hư cấu và phi hư cấu được chọn làm phương tiện trị liệu cho binh lính bị chấn thương về mặt tinh thần.

Những năm 1990, trị liệu bằng đọc “sốt” mạnh và ngày nay, tại Anh, một số bác sĩ nhận tư vấn đầu sách phù hợp cho bệnh nhân với mức tiền công lên đến 100 bảng Anh/người (tương đương 3 triệu đồng).

“Tôi từng phải trải qua khoảng thời gian khó khăn nhất cuộc đời vào năm 2017, khi vừa mới ly hôn và 2 đứa con bước vào tuổi dậy thì, tính cách bất trị”, Elizabeth Russell, giáo viên kiêm thủ thư trường tiểu học ở Connecticut (Mỹ), kể lại.

Nhờ Internet, cô biết đến trị liệu bằng đọc và tìm gặp nhà trị liệu tên Ella Berthoud sống ở Sussex (Anh). Ngoài tư vấn trị liệu bằng đọc, Ella còn là nhà văn nên rất nhanh, bà lọc ra danh sách những tác phẩm thích hợp cho Elizabeth.

“Tôi thật sự bị cuốn hút”, Elizabeth kể tiếp. Hầu hết các cuốn sách Ella giới thiệu đều xoay quanh vấn đề hôn nhân và nhờ đọc chúng, Elizabeth học hỏi từ các nhân vật. Cô vừa tìm được sự an ủi, vừa phát hiện cách thức giải quyết vấn đề cá nhân nên tình trạng bị trầm cảm nặng đã suy giảm hẳn.

Ngoài Elizabeth, trị liệu bằng đọc còn giúp chữa căng thẳng, cô đơn cho hàng triệu người khác. Chỉ tính riêng ở Tổ chức Đọc tại Anh, số đầu sách họ cho mượn với mục đích hỗ trợ điều trị và nâng cao sức khỏe tinh thần đã ngoài 3,9 triệu cuốn. Một số cơ quan y tế ở Anh còn sử dụng sách như công cụ trị liệu thường xuyên.

Hỗ trợ điều trị

Quay trở lại với trường hợp của Elizabeth, cô đưa ra kết luận khiến cả người ghét đọc cũng phải ngẫm nghĩ lại: “Sách đã tóm lấy mớ bòng bong trong lòng tôi và gỡ rối sạch sẽ”. Mặc dù đánh giá của cô hơi phóng đại, nhưng trị liệu bằng đọc cũng rất diệu kỳ.

Trong vai trò phương tiện trị liệu, sách gồm 2 loại, sách tự lực và sách hư cấu. Sách tự lực là những cuốn sách tập trung vào hướng dẫn, khuyên nhủ, khuyến khích nên làm gì và không nên làm gì một cách thẳng thừng. Sách hư cấu thì thông qua câu chuyện mà để lại thông điệp.

Theo quan sát, sách tự lực có hiệu quả tức thời và trực tiếp hơn sách hư cấu, nhưng sách hư cấu lại có tác dụng lâu dài, “thấm” hơn sách tự lực. Nguyên nhân do độc giả có thể đắm mình vào thế giới giả tưởng, thấy tương đồng với nhân vật nào đó và thông qua trải nghiệm tinh thần mà khám phá cảm xúc, tìm được chiến lược đối phó hoặc thoát khỏi vấn đề của bản thân. Đọc sách giúp xoa dịu, phục hồi, tiếp thêm sinh lực cho tâm trí đang suy sụp và với tác dụng này, nó là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho các phương pháp điều trị khác.

“Bản thân đọc không phải cách trị bệnh nhưng khi kết hợp với các phương pháp điều trị khác, nó hỗ trợ cực mạnh”, Andrew Schuman, bác sĩ đa khoa ở Anh, khẳng định. Nghiên cứu năm 2004 và 2006 chỉ ra, sách tự lực hỗ trợ điều trị rất hiệu quả với bệnh trầm cảm và rối loạn ăn uống. Sách hư cấu thì giúp tăng tự tin, cải thiện hành vi, nhất là ở trẻ em.

Kê sách phải đúng bệnh, đúng người

Kết quả quan sát chỉ ra, người chăm đọc sách ít bị căng thẳng, trầm cảm và cô đơn hơn người không đọc sách. Họ cũng tự tin hơn, dễ kết nối với người khác và thậm chí là sống lâu hơn.

Dù nhiều người vẫn đang lấn cấn, “đọc sách cải thiện sức khỏe tinh thần hay người thích đọc sách vốn là người có sức khỏe tinh thần tốt” nhưng nhìn chung, đọc vẫn được khuyến khích.

Thường thì, chúng ta đọc sách theo sở thích nhưng đối với trị liệu, sách cũng phải được kê đúng bệnh, đúng người. “Nếu kê sách sai bệnh, sai người, hậu quả có thể rất nghiêm trọng”, James Carney, nhà khoa học ở Anh, cho biết.

Ví dụ vào năm 2017, nhiều chuyên gia trị liệu tin đọc sách hư cấu có lợi cho điều trị rối loạn căng thẳng sau chấn thương nên đã áp dụng cho bệnh nhân, nhưng kết quả lại chỉ khiến bệnh tình của họ thêm phức tạp.

Năm 2018, kết quả khảo sát gần 900 người bị rối loạn ăn uống còn cho thấy, đọc sách hư cấu có nhân vật bị rối loạn ăn uống làm họ cảm thấy bệnh tình của mình là thứ gì đó hay ho nên mặc kệ bệnh tình, khiến cho triệu chứng ngày càng trầm trọng hơn.

“Người bị rối loạn ăn uống thường không thích đọc những gì không liên quan đến mình và vì cứ mãi tập trung vào bản thân, họ không thoát ra khỏi thế giới quan nhỏ hẹp đó”, nhà nghiên cứu Emily Troscianko (Anh) chỉ ra.

Giống như Emily, Carney cũng lo ngại sách hư cấu về nhân vật bị nghiện sẽ tác động ngược với trị liệu cho người bị nghiện. Sau kết quả thực tế đáng tiếc, Tổ chức Đọc đã ngừng cho bệnh nhân bị rối loạn ăn uống mượn sách hư cấu.

Họ cũng loại những tác phẩm hư cấu về chứng mất trí nhớ, vì nhận được phản hồi từ người bệnh là “rất thích, muốn đọc nhiều hơn”. “Đọc không phải giải pháp vạn năng, nó có thể hiệu quả với người này, bệnh này nhưng lại vô dụng hoặc tai hại với người khác, bệnh khác”, họ thừa nhận.

Ngược lại thì khi sách được kê đúng bệnh, đúng người, nó cải thiện sức khỏe tinh thần cực nhanh. Nhiều người bệnh cho biết không chỉ khỏi bệnh, mà còn khỏe mạnh hơn, cả tâm trạng lẫn chất lượng cuộc sống đều đi lên.