Thực tế cho thấy, cơ hội không chỉ phụ thuộc vào nơi học mà còn nằm ở năng lực và lựa chọn của mỗi người.
Băn khoăn trước ngưỡng cửa chọn nơi học
Càng gần thời điểm đăng ký nguyện vọng đại học, không khí trong nhiều gia đình có con học lớp 12 lại trở nên căng thẳng. Không chỉ là câu chuyện chọn ngành, chọn trường, mà còn là lựa chọn “đi hay ở” - học tại các thành phố lớn hay ở lại địa phương. Với nhiều học sinh, đây không đơn thuần là quyết định học tập mà còn là bước ngoặt đầu tiên liên quan đến định hướng nghề nghiệp và tương lai lâu dài.
Nguyễn Ngọc Anh, học sinh lớp 12, Trường THPT Chu Văn An (Đắk Lắk) đang trong những ngày phải cân nhắc giữa mong muốn cá nhân và kỳ vọng gia đình. Em yêu thích lĩnh vực truyền thông và đặt mục tiêu vào một trường đại học tại TPHCM.
Theo Ngọc Anh, môi trường học tập tại đây mang đến nhiều cơ hội tiếp cận thực tế, từ hoạt động ngoại khóa, thực tập đến việc tham gia các dự án truyền thông ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Đặc biệt, TPHCM thường xuyên diễn ra nhiều sự kiện trong các lĩnh vực giải trí, thương mại, văn hóa…, tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp trải nghiệm và tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp từ sớm.
Tuy nhiên, lựa chọn này chưa nhận được sự đồng thuận từ gia đình. Bố mẹ em mong muốn con theo học ngành Sư phạm Ngữ văn tại địa phương với lý do ổn định, chi phí thấp và dễ xin việc sau khi ra trường. “Ba mẹ sợ em lên thành phố sẽ tốn kém, môi trường phức tạp, khó quản lý. Em hiểu điều đó, nhưng nếu không thử thì em sợ sau này sẽ tiếc…”, Ngọc Anh chia sẻ.
Câu chuyện của Ngọc Anh không cá biệt. Tại nhiều địa phương, quan niệm “học gần nhà cho an toàn” vẫn còn phổ biến, nhất là với những gia đình không quá dư dả về kinh tế. Trong khi đó, học sinh chịu ảnh hưởng từ mạng xã hội, bạn bè và hình ảnh cuộc sống năng động tại các đô thị lớn, từ đó hình thành mong muốn được bước ra ngoài để trải nghiệm và phát triển.
Phía sau những mong muốn ấy là không ít băn khoăn từ gia đình, đặc biệt về chi phí học tập và triển vọng việc làm sau tốt nghiệp. Chị Ngô Xuân Lan (50 tuổi, ngụ phường Chi Lăng, Gia Lai) cho biết, việc cho con học tại TPHCM đồng nghĩa với gánh nặng tài chính kéo dài nhiều năm.
“Tiền học mỗi năm đã cao, tôi tính 3 kỳ học tại một trường đại học ngoài công lập khoảng 100 - 120 triệu đồng; chưa kể chi phí sinh hoạt 5 - 6 triệu đồng/tháng. Tổng chi phí trong 4 năm là con số không nhỏ, trong khi đầu ra việc làm vẫn khiến gia đình băn khoăn”, chị chia sẻ.
Trong khi đó, Nguyễn Minh Quân (Bắc Nha Trang, Khánh Hòa) đứng trước lựa chọn giữa việc vào TPHCM học đại học hay học tại phân hiệu của một trường gần nhà. Theo Quân, những năm gần đây, địa phương có nhiều chuyển biến kinh tế, thu hút doanh nghiệp đầu tư, nhất là trong các lĩnh vực dịch vụ, du lịch và công nghiệp, nên cơ hội việc làm không còn khan hiếm như trước.
Sự phân vân này phản ánh một thực tế đang thay đổi. Nếu trước đây các đô thị lớn gần như là lựa chọn mặc định cho những ai tìm kiếm cơ hội, thì nay, sự phát triển của công nghệ và quá trình chuyển đổi số đã mở rộng không gian nghề nghiệp ra nhiều địa phương.
Các lĩnh vực như thương mại điện tử, logistics, dịch vụ số, công nghệ thông tin… đang dần hiện diện tại các tỉnh, tạo thêm lựa chọn cho người trẻ. Giữa nhiều luồng thông tin và phương án khác nhau, không ít học sinh thừa nhận đang phải “tự tìm đường” - vừa tham khảo ý kiến gia đình, vừa quan sát xu hướng xã hội, đồng thời nỗ lực hiểu rõ năng lực và mong muốn của bản thân trước khi đưa ra quyết định.
Cơ hội không nằm ở địa điểm học
Trước những băn khoăn của học sinh, nhiều chuyên gia cho rằng địa điểm học tập và làm việc chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về cơ hội nghề nghiệp.
PGS.TS Lê Thanh Tùng - Trưởng khoa Kinh tế & Quản lý công, Trường Đại học Mở TPHCM - cho biết, làm việc tại các thành phố lớn như Hà Nội hay TPHCM thường có lợi thế về cơ hội thăng tiến, do tập trung nhiều doanh nghiệp lớn, tập đoàn đa quốc gia, công ty công nghệ và các dự án chuyển đổi số quy mô.
Người lao động có điều kiện tiếp cận công nghệ mới, quy trình chuyên nghiệp và mạng lưới nghề nghiệp rộng hơn. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh điều này không đồng nghĩa với việc làm việc tại địa phương sẽ kém cơ hội. Quá trình chuyển đổi số đang diễn ra tại hầu hết các tỉnh, từ ngân hàng, thương mại, logistics, du lịch đến khu công nghiệp và dịch vụ công.
“Nếu có năng lực tốt, chủ động học hỏi và làm việc hiệu quả, các em vẫn có thể phát triển rất tốt tại địa phương, thậm chí trong một số trường hợp còn thăng tiến nhanh hơn do cạnh tranh nhân sự chất lượng cao chưa quá lớn”, PGS.TS Lê Thanh Tùng nhận định.
Từng làm việc 3 năm tại TPHCM trong lĩnh vực marketing, Chu Thanh Huyền (25 tuổi, Phường Chợ Lớn, TPHCM) cho rằng thành phố mang lại nhiều cơ hội học hỏi. “Ở đây, tôi được làm việc với khách hàng lớn, dự án đa dạng, kể cả quốc tế. Tốc độ công việc nhanh nên kỹ năng cũng tiến bộ rất nhanh. Tuy nhiên, áp lực cao, đòi hỏi phải liên tục tự học và nâng cấp bản thân để theo kịp”, Huyền chia sẻ.
Theo Huyền, yếu tố quyết định không nằm ở địa điểm mà ở cách mỗi người tận dụng môi trường. “Có người ở thành phố nhưng vẫn giậm chân tại chỗ, trong khi có người ở tỉnh vẫn phát triển tốt. Cuối cùng vẫn là năng lực và thái độ làm việc quyết định”, Huyền nói.
Điểm chung giữa các lựa chọn vẫn là năng lực chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ và khả năng thích nghi. Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động, người học không chỉ cần chọn nơi học phù hợp mà còn phải chuẩn bị hành trang đủ vững để thích nghi với bất kỳ môi trường nào.
PGS.TS Lê Thanh Tùng cho rằng nơi làm việc có ảnh hưởng đến cơ hội phát triển, nhưng không phải yếu tố quyết định duy nhất. Điều quan trọng hơn là năng lực chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ, khả năng thích nghi và tinh thần cầu tiến. “Ở thành phố lớn, cơ hội nhiều hơn; ở địa phương, dư địa phát triển cũng rất lớn. Quan trọng là các em chọn môi trường phù hợp với mục tiêu nghề nghiệp của mình”, ông khuyến nghị.
Mạng lưới trường đại học và các phân hiệu đang được phân bổ ngày càng rộng khắp, không còn tập trung chủ yếu ở Hà Nội và TPHCM mà đã lan tỏa tới nhiều tỉnh, thành. Nhiều trường lớn mở phân hiệu, cơ sở đào tạo tại địa phương, tạo thêm lựa chọn cho người học mà không nhất thiết phải đi xa. Song song đó, chương trình đào tạo được chuẩn hóa, gắn với nhu cầu thực tiễn và xu hướng chuyển đổi số. Nhờ vậy, cơ hội tiếp cận giáo dục đại học và phát triển nghề nghiệp ngày càng rộng mở, không phụ thuộc vào nơi học.
