Để trung thực, liêm chính trở thành văn hóa trong trường học

Nền tảng cho môi trường giáo dục lành mạnh

Bộ GD&ĐT vừa ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục theo Quyết định 2758/QĐ-BGDĐT ngày 18/9/2026.

Sau nhiều năm đứng lớp, cô Phạm Thị Thanh Hà - giáo viên Trường Tiểu học Phố Hiến (phường Phố Hiến, Hưng Yên) nhận thấy, trung thực, liêm chính và trách nhiệm không còn là những khái niệm đạo đức trừu tượng trong sách vở. Trong bối cảnh hiện nay, đây là những phẩm chất có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình học tập và trưởng thành của học sinh.

Với sự phát triển nhanh của AI, các ứng dụng giải bài tập và nguồn tài liệu trực tuyến, ranh giới giữa “học thật” và sao chép trở nên mong manh hơn. Theo cô Hà, giáo dục sự trung thực không nên được hiểu đơn giản là nhắc học sinh không quay cóp hay không gian lận, mà quan trọng hơn là giúp các em hiểu giá trị của việc tự mình học tập, tự mình tạo ra kết quả. Điểm 6 do chính mình làm ra có giá trị hơn nhiều một điểm 10 có được từ sao chép.

Khi trung thực với kết quả học tập, học sinh mới có thể nhận ra mình đang thiếu kiến thức ở đâu để tiếp tục học tập, thay vì che lấp những khoảng trống bằng một kết quả đẹp trên giấy.

Nếu trung thực giúp học sinh tôn trọng sự thật trong học tập thì liêm chính thể hiện ở cách các em giữ nguyên tắc trong những tình huống cụ thể: không gian lận khi kiểm tra, không nhận công sức của bạn trong bài tập nhóm, biết bảo vệ lẽ phải và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Còn trách nhiệm được thể hiện từ những việc tưởng như rất nhỏ: hoàn thành nhiệm vụ được giao, chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, dám nhận lỗi và sửa sai.

“Học sinh rất dễ mắc sai lầm do áp lực điểm số, kỳ vọng của gia đình hoặc sự tò mò. Vì vậy, giáo viên không nên chỉ dựa vào hình phạt hay sự đe dọa để buộc học sinh “ngoan”, mà cần tạo dựng môi trường trong đó các em cảm thấy an toàn để nói thật, được bao dung khi mắc lỗi và được hướng dẫn sửa sai. Đó cũng là nền tảng của một trường học hạnh phúc theo nghĩa thực chất”, cô Thanh Hà chia sẻ.

Theo thầy Trần Công Nhật - giáo viên Trường THCS Phạm Văn Đồng (TP Huế), nếu nói về trường học hạnh phúc mà chỉ dừng ở việc học sinh được vui chơi, yêu thương, giảm áp lực hay tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm thì chưa đủ.

Một ngôi trường chỉ thực sự hạnh phúc khi ở đó con người có thể tin nhau. Muốn có niềm tin phải có trung thực, liêm chính và trách nhiệm. Đây không chỉ là ba phẩm chất cần giáo dục cho học sinh mà còn là điều kiện nền tảng để hình thành một môi trường giáo dục lành mạnh.

Thầy Nhật phân biệt: trung thực là tôn trọng sự thật, kể cả khi sự thật đó không có lợi cho mình; liêm chính đi xa hơn trung thực, là khả năng giữ nguyên tắc ngay cả khi không có ai giám sát; còn trách nhiệm là chấp nhận hệ quả từ lựa chọn và hành động của mình, thay vì tìm cách đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc người khác.

“Nếu trung thực giúp một con người nhìn đúng vào sự thật, liêm chính giúp họ không phản bội nguyên tắc vì lợi ích trước mắt, thì trách nhiệm biến những giá trị ấy thành hành vi cụ thể. Nói cách khác, đây chính là phần “xương sống” của giáo dục nhân cách”, thầy Nhật cho hay.

Cô Phạm Thị Thanh Hà và học trò trong giờ học.

Chuyển từ “nói về giá trị” sang “tạo cơ hội thực hành giá trị”

Tuy nhiên, để những phẩm chất này trở thành hành vi, nhà trường không thể chỉ nói về giá trị. Thầy Trần Công Nhật cho rằng, yêu cầu học sinh không quay cóp, không gian lận, không đạo văn là cần thiết. Nhưng cùng với đó, nhà trường cũng cần nhìn vào những yếu tố có thể thúc đẩy hành vi ấy như áp lực điểm số, thành tích, nỗi sợ cha mẹ thất vọng hay tâm lý phải bằng bạn bè.

Nếu kết quả trở nên quan trọng hơn cách đạt được kết quả, rất khó xây dựng văn hóa trung thực chỉ bằng khẩu hiệu hoặc tăng cường giám sát. Camera có thể ngăn một học sinh quay cóp, giám thị có thể phát hiện hành vi gian lận, nội quy có thể đưa ra hình thức xử lý. Nhưng những biện pháp ấy chủ yếu kiểm soát hành vi khi có người quan sát. Mục tiêu sâu hơn của giáo dục là khi không có ai quan sát, học sinh vẫn lựa chọn không gian dối.

Vì vậy, theo thầy Nhật, trường học hạnh phúc không phải là nơi không có lỗi. Đó phải là nơi học sinh có thể nói “em sai” mà không bị làm nhục; nói “em chưa hiểu” mà không sợ bị coi thường; đưa ra ý kiến khác với giáo viên mà không lập tức bị xem là chống đối. Ngay cả giáo viên cũng cần có khả năng nói với học sinh rằng “thầy đã nhầm”.

Hạnh phúc trong trường học không phải là làm cho mọi thứ lúc nào cũng dễ chịu, mà là tạo ra một môi trường trong đó con người được tôn trọng, được quyền sai, được sửa sai và được trưởng thành mà không phải đánh đổi lòng tự trọng của mình.

Thầy Trần Công Nhật cũng cho rằng, giáo dục trung thực không thể chỉ nằm trong những tiết học đạo đức hay những buổi sinh hoạt chuyên đề. Muốn hình thành phẩm chất thì phải chuyển từ “nói về giá trị” sang “tạo cơ hội thực hành giá trị”.

Một học sinh nhặt được đồ của bạn và chủ động trả lại; nhận điểm thấp nhưng không nhìn bài; dám nói mình chưa hoàn thành nhiệm vụ; một nhóm tự quản lý khoản tiền chung và công khai việc sử dụng; một học sinh dám nhận lỗi trước tập thể... Những hành vi nhỏ ấy có sức giáo dục bởi học sinh đang trực tiếp thực hành phẩm chất thay vì chỉ nghe về phẩm chất.

Những mô hình như “phòng thi danh dự”, “hợp đồng danh dự” hay “tủ đồ không khóa” có thể tạo cơ hội thực hành, nhưng theo thầy Nhật, bản thân mô hình không phải mục tiêu. Nếu biến thành phong trào, chụp ảnh, tổng kết rồi đưa vào báo cáo, một giá trị sống rất dễ trở thành hoạt động hình thức.

Điều quan trọng không phải nhà trường có bao nhiêu mô hình về trung thực, mà sau những trải nghiệm ấy học sinh có thay đổi cách lựa chọn hay không. Giáo dục phẩm chất không thể đo bằng số lượng khẩu hiệu trên tường, mà phải được nhìn thấy trong những lựa chọn nhỏ của học sinh mỗi ngày.

Và trước khi yêu cầu học sinh trung thực, người lớn phải là những người thực hành điều đó. Nhấn mạnh điều này, theo thầy Trần Công Nhật, không thể yêu cầu học sinh trung thực nếu người lớn không trung thực với chính những hạn chế của mình; không thể dạy trách nhiệm nếu mỗi khi có vấn đề lại tìm người khác để đổ lỗi; không thể dạy công bằng nếu đánh giá học sinh bị chi phối bởi thành tích hay cảm tính.

“Một bài giảng 45 phút về trung thực đôi khi không bằng khoảnh khắc người thầy bình tĩnh nói: Việc này thầy làm chưa đúng, thầy xin lỗi các em”, thầy Nhật cho hay.

Trường học hạnh phúc không bắt đầu từ một khẩu hiệu và từ văn hóa ứng xử với sự thật. Đó là nơi học sinh không cần phải diễn để trở thành hình mẫu mà người lớn mong muốn; nơi các em được nói thật, được sai, được sửa và được chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Chúng ta giáo dục các em trung thực để một ngày nào đó, khi không còn thầy cô, cha mẹ, camera hay bất kỳ ai giám sát, các em vẫn biết mình phải sống như thế nào. Khi ấy, giáo dục mới thực sự đi từ quản lý hành vi đến hình thành nhân cách.

Học sinh Trường Tiểu học Phố Hiến (Hưng Yên).

Nền tảng cho môi trường giáo dục lành mạnh

Chuyển từ “nói về giá trị” sang “tạo cơ hội thực hành giá trị”

Trường học hạnh phúc không bắt đầu từ một khẩu hiệu và từ văn hóa ứng xử với sự thật. Đó là nơi học sinh không cần phải diễn để trở thành hình mẫu mà người lớn mong muốn; nơi các em được nói thật, được sai, được sửa và được chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Chúng ta giáo dục các em trung thực để một ngày nào đó, khi không còn thầy cô, cha mẹ, camera hay bất kỳ ai giám sát, các em vẫn biết mình phải sống như thế nào. Khi ấy, giáo dục mới thực sự đi từ quản lý hành vi đến hình thành nhân cách.