Đổi mới giáo dục đại học không phải nhiều công nghệ hơn, mà là học sâu hơn

(CLO) Những biến động nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), cùng sự dịch chuyển mạnh mẽ của thị trường lao động đang đặt giáo dục đại học trước yêu cầu đổi mới sâu sắc.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), đổi mới chỉ có ý nghĩa khi đại học giữ vững các giá trị cốt lõi – nền móng bảo đảm bản chất và sứ mệnh của mình không bị lệch hướng.



Giữ tự do học thuật trong làn sóng công nghệ

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, vai trò đầu tiên và quan trọng nhất của giáo dục đại học là bảo vệ tự do học thuật và nuôi dưỡng tinh thần đổi mới sáng tạo. Đại học phải là không gian nơi các câu hỏi được đặt ra, được tranh luận, phản biện và cả chấp nhận sai lầm trong nghiên cứu.

"Đầu ra của giáo dục đại học không chỉ là người lao động có tri thức, mà là những cá nhân có năng lực sáng tạo và tinh thần đổi mới", ông Nam nhấn mạnh. Nếu đánh mất tinh thần này, trường đại học sẽ chỉ còn là nơi truyền đạt kiến thức có sẵn, khó tạo ra giá trị bền vững cho xã hội.

Song song với tự do học thuật là nền tảng phẩm giá con người. Giáo dục không chỉ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp, mà trước hết là hình thành nhân cách, trách nhiệm và tinh thần cống hiến. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với liêm chính khoa học, công bằng trong tiếp cận cơ hội và mục tiêu phục vụ con người.



Học cách học – năng lực không bao giờ lỗi thời

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, nội dung có thể nhanh chóng lạc hậu, nhưng tư duy phản biện, năng lực tự học và khả năng thích ứng thì không. Theo PGS.TS Trần Thành Nam, năng lực “học cách học”, học tập suốt đời và sử dụng công nghệ một cách chủ động mới là nền tảng bền vững.

"Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng năng lực suy nghĩ độc lập và sáng tạo thì không bao giờ lỗi thời", ông Nam nói.

Từ thực tiễn đào tạo giáo viên, ông Nam cho rằng điểm khởi đầu của đổi mới phải là đội ngũ nhà giáo “hạ tầng mềm” quan trọng nhất của hệ thống giáo dục. Không thể triển khai dạy học sáng tạo, tích hợp hay cá nhân hóa nếu vẫn duy trì tư duy dạy học cũ. Vì vậy, bồi dưỡng tư duy nghề nghiệp, năng lực sư phạm số và năng lực ứng dụng AI cho giảng viên là yêu cầu cấp thiết.

Chương trình đào tạo cũng cần được thiết kế linh hoạt, cập nhật theo thực tiễn, song vẫn dựa trên nền tảng khoa học giáo dục. Dù AI phát triển đến đâu, các quy luật về phát triển nhận thức, cảm xúc và hình thành nhân cách của người học vẫn là những giá trị nền tảng không thay đổi.

AI là công cụ, không phải trung tâm

Công nghệ và học liệu số chỉ tạo ra đổi mới khi được đặt trên nền tảng đội ngũ giáo viên có năng lực thiết kế và tổ chức trải nghiệm học tập tích hợp. AI có thể hỗ trợ mô phỏng trong khoa học, cung cấp phản hồi trong học ngoại ngữ, hay cá nhân hóa bài tập trong Toán học. Nhưng vai trò của giáo viên không vì thế mà giảm đi; ngược lại, chuyển từ truyền đạt tri thức sang thiết kế và dẫn dắt quá trình học tập.

Đổi mới kiểm tra, đánh giá cũng là khâu then chốt. Giáo dục đại học cần chuyển từ đánh giá khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua dự án, sản phẩm học tập và hồ sơ năng lực.



PGS.TS Trần Thành Nam cảnh báo nguy cơ các cơ sở đào tạo chạy theo “trào lưu” hình thức: Xếp hạng, thi cử, chuyển đổi số bề mặt hoặc ứng dụng AI thiếu trách nhiệm. Đổi mới thực chất phải bắt đầu từ triết lý giáo dục rõ ràng, từ câu hỏi cốt lõi: Công nghệ có thực sự giúp dạy và học tốt hơn hay không.

Theo ông, giáo dục cần hướng tới mô hình “đồng trí tuệ”, trong đó con người và AI phối hợp với nhau. AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế phán đoán, đạo đức và trách nhiệm của con người.

Chất lượng giáo dục không được quyết định bởi số lượng thiết bị công nghệ, mà bởi năng lực lãnh đạo học thuật và chất lượng đội ngũ. Chuyển đổi số phải giúp giảm tải cho giáo viên, hỗ trợ người học và nâng cao chất lượng dạy học, thay vì chỉ gia tăng khối lượng công việc hành chính.

Học sâu trong thời đại học nhanh

Giữa xu hướng “học nhanh, học tinh gọn”, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng điều quan trọng nhất đại học cần trao cho người học là năng lực học sâu và khả năng thích ứng linh hoạt. AI có thể cung cấp thông tin tức thời, nhưng học sâu đòi hỏi thiết kế sư phạm chất lượng, nơi người học được đặt vào vị trí chủ động giải thích, lập luận, so sánh, vận dụng và giải quyết vấn đề thực tiễn.

"Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những người trả lời nhanh, mà là những người có năng lực tư duy sâu", ông Nam nhấn mạnh.



Trong bối cảnh tri thức biến đổi, khi thông tin không còn khan hiếm mà trở nên dư thừa, năng lực chọn lọc, đánh giá và sáng tạo trở thành yếu tố quyết định. Giáo dục có thể không dự đoán chính xác tương lai nghề nghiệp, nhưng có thể chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực tự kiến tạo tương lai của mình.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, đổi mới cần tuân thủ những nguyên tắc rõ ràng: kịch bản sư phạm phải đi trước công cụ công nghệ; học thông qua công nghệ chứ không chỉ nghe giới thiệu về công nghệ; nhà trường và giáo viên cần học cùng nhau để không đơn độc trong tiến trình chuyển đổi.

Và dù AI, Edtech còn phát triển mạnh mẽ đến đâu, ông Nam khẳng định, người thầy vẫn là trái tim của giáo dục – hạt nhân của mọi đổi mới thành công.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), đổi mới chỉ có ý nghĩa khi đại học giữ vững các giá trị cốt lõi – nền móng bảo đảm bản chất và sứ mệnh của mình không bị lệch hướng.



Giữ tự do học thuật trong làn sóng công nghệ

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, vai trò đầu tiên và quan trọng nhất của giáo dục đại học là bảo vệ tự do học thuật và nuôi dưỡng tinh thần đổi mới sáng tạo. Đại học phải là không gian nơi các câu hỏi được đặt ra, được tranh luận, phản biện và cả chấp nhận sai lầm trong nghiên cứu.

"Đầu ra của giáo dục đại học không chỉ là người lao động có tri thức, mà là những cá nhân có năng lực sáng tạo và tinh thần đổi mới", ông Nam nhấn mạnh. Nếu đánh mất tinh thần này, trường đại học sẽ chỉ còn là nơi truyền đạt kiến thức có sẵn, khó tạo ra giá trị bền vững cho xã hội.

Song song với tự do học thuật là nền tảng phẩm giá con người. Giáo dục không chỉ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp, mà trước hết là hình thành nhân cách, trách nhiệm và tinh thần cống hiến. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với liêm chính khoa học, công bằng trong tiếp cận cơ hội và mục tiêu phục vụ con người.



Học cách học – năng lực không bao giờ lỗi thời

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, nội dung có thể nhanh chóng lạc hậu, nhưng tư duy phản biện, năng lực tự học và khả năng thích ứng thì không. Theo PGS.TS Trần Thành Nam, năng lực “học cách học”, học tập suốt đời và sử dụng công nghệ một cách chủ động mới là nền tảng bền vững.

"Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng năng lực suy nghĩ độc lập và sáng tạo thì không bao giờ lỗi thời", ông Nam nói.

Từ thực tiễn đào tạo giáo viên, ông Nam cho rằng điểm khởi đầu của đổi mới phải là đội ngũ nhà giáo “hạ tầng mềm” quan trọng nhất của hệ thống giáo dục. Không thể triển khai dạy học sáng tạo, tích hợp hay cá nhân hóa nếu vẫn duy trì tư duy dạy học cũ. Vì vậy, bồi dưỡng tư duy nghề nghiệp, năng lực sư phạm số và năng lực ứng dụng AI cho giảng viên là yêu cầu cấp thiết.

Chương trình đào tạo cũng cần được thiết kế linh hoạt, cập nhật theo thực tiễn, song vẫn dựa trên nền tảng khoa học giáo dục. Dù AI phát triển đến đâu, các quy luật về phát triển nhận thức, cảm xúc và hình thành nhân cách của người học vẫn là những giá trị nền tảng không thay đổi.

AI là công cụ, không phải trung tâm

Công nghệ và học liệu số chỉ tạo ra đổi mới khi được đặt trên nền tảng đội ngũ giáo viên có năng lực thiết kế và tổ chức trải nghiệm học tập tích hợp. AI có thể hỗ trợ mô phỏng trong khoa học, cung cấp phản hồi trong học ngoại ngữ, hay cá nhân hóa bài tập trong Toán học. Nhưng vai trò của giáo viên không vì thế mà giảm đi; ngược lại, chuyển từ truyền đạt tri thức sang thiết kế và dẫn dắt quá trình học tập.

Đổi mới kiểm tra, đánh giá cũng là khâu then chốt. Giáo dục đại học cần chuyển từ đánh giá khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua dự án, sản phẩm học tập và hồ sơ năng lực.



PGS.TS Trần Thành Nam cảnh báo nguy cơ các cơ sở đào tạo chạy theo “trào lưu” hình thức: Xếp hạng, thi cử, chuyển đổi số bề mặt hoặc ứng dụng AI thiếu trách nhiệm. Đổi mới thực chất phải bắt đầu từ triết lý giáo dục rõ ràng, từ câu hỏi cốt lõi: Công nghệ có thực sự giúp dạy và học tốt hơn hay không.

Theo ông, giáo dục cần hướng tới mô hình “đồng trí tuệ”, trong đó con người và AI phối hợp với nhau. AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế phán đoán, đạo đức và trách nhiệm của con người.

Chất lượng giáo dục không được quyết định bởi số lượng thiết bị công nghệ, mà bởi năng lực lãnh đạo học thuật và chất lượng đội ngũ. Chuyển đổi số phải giúp giảm tải cho giáo viên, hỗ trợ người học và nâng cao chất lượng dạy học, thay vì chỉ gia tăng khối lượng công việc hành chính.

Học sâu trong thời đại học nhanh

Giữa xu hướng “học nhanh, học tinh gọn”, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng điều quan trọng nhất đại học cần trao cho người học là năng lực học sâu và khả năng thích ứng linh hoạt. AI có thể cung cấp thông tin tức thời, nhưng học sâu đòi hỏi thiết kế sư phạm chất lượng, nơi người học được đặt vào vị trí chủ động giải thích, lập luận, so sánh, vận dụng và giải quyết vấn đề thực tiễn.

"Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những người trả lời nhanh, mà là những người có năng lực tư duy sâu", ông Nam nhấn mạnh.



Trong bối cảnh tri thức biến đổi, khi thông tin không còn khan hiếm mà trở nên dư thừa, năng lực chọn lọc, đánh giá và sáng tạo trở thành yếu tố quyết định. Giáo dục có thể không dự đoán chính xác tương lai nghề nghiệp, nhưng có thể chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực tự kiến tạo tương lai của mình.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, đổi mới cần tuân thủ những nguyên tắc rõ ràng: kịch bản sư phạm phải đi trước công cụ công nghệ; học thông qua công nghệ chứ không chỉ nghe giới thiệu về công nghệ; nhà trường và giáo viên cần học cùng nhau để không đơn độc trong tiến trình chuyển đổi.

Và dù AI, Edtech còn phát triển mạnh mẽ đến đâu, ông Nam khẳng định, người thầy vẫn là trái tim của giáo dục – hạt nhân của mọi đổi mới thành công.