Dự thảo được kỳ vọng là đòn bẩy tháo gỡ nút thắt về tự chủ, liên thông và thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ trong giáo dục.
Giải bài toán “thực tế hóa” đào tạo nghề
Thực tế cho thấy, hệ thống GDNN trong những năm qua đã có nhiều nỗ lực nhưng vẫn đối mặt với những “nút thắt” lớn. Đó là sự thiếu linh hoạt trong mô hình quản lý, cơ chế liên thông giữa các cấp học còn rào cản và bài toán đầu tư hạ tầng công nghệ chưa có lời giải thỏa đáng.
Dự thảo Điều lệ mới với tư duy quản lý hiện đại, chuyển từ “quản lý đồng loạt” sang “trao quyền theo năng lực” được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để các tồn tại này, tạo hành lang pháp lý thông thoáng để các trường phát huy tối đa tiềm năng đào tạo đặc thù của mình.
Ông Mai Hoàng Lộc - Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành (TPHCM), nhận định rằng điểm sáng lớn nhất của dự thảo lần này chính là sự chuyển dịch trong tư duy quản lý.
Thay vì vận hành theo khuôn mẫu cứng nhắc, dự thảo đã mạnh dạn trao quyền tự chủ cho các cơ sở GDNN trong nhiều hoạt động cốt lõi như tuyển sinh, tổ chức đào tạo, liên kết doanh nghiệp và hợp tác quốc tế. Đây là điều mà các trường trung cấp, cao đẳng đã mong đợi từ nhiều năm qua để có thể phát triển dựa trên năng lực, thế mạnh riêng biệt từng đơn vị.
Ông Lộc nhấn mạnh, đối với các trường có bề dày truyền thống, quyền tự chủ không chỉ dừng lại ở vấn đề tài chính, mà quan trọng hơn là quyền chủ động thiết kế mô hình đào tạo. Mỗi trường nghề đều có một hệ sinh thái đối tác và nhóm ngành mũi nhọn khác nhau. Ví dụ, với ngành có tốc độ thay đổi thị trường cực nhanh như Công nghệ thời trang, Thiết kế đồ họa hay Chăm sóc sắc đẹp, nhà trường không thể chờ đợi chương trình đào tạo được điều chỉnh theo chu kỳ nhiều năm.
Thay vào đó, cơ chế tự chủ cho phép các trường linh hoạt cập nhật các mô-đun kỹ năng mới theo yêu cầu từ phía doanh nghiệp, mời chuyên gia từ thực tế sản xuất tham gia giảng dạy và tổ chức đào tạo theo các dự án thực tế ngay tại xưởng sản xuất của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, đi đôi với quyền tự chủ là những áp lực về việc nâng chuẩn đội ngũ và cơ sở vật chất. Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành thẳng thắn chỉ ra nghịch lý: Các trường nghề tại các đô thị lớn như TPHCM rất khó thu hút và giữ chân những giáo viên có tay nghề thực tế cao. Bởi lẽ, chuyên gia giỏi trong các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ thường nhận được mức thu nhập từ doanh nghiệp bên ngoài cao hơn nhiều so với môi trường giáo dục truyền thống.
Đồng thời, việc đầu tư cho các xưởng thực hành hiện đại là bài toán tài chính cực lớn vì vòng đời của công nghệ hiện nay ngắn, thiết bị có thể lỗi thời chỉ sau vài năm sử dụng.
Để tháo gỡ, ông Lộc đề xuất mô hình “xưởng thực hành mở” gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp. Nhà trường không nên cố gắng tự đầu tư toàn bộ mà cần xem doanh nghiệp là đồng chủ thể trong đào tạo. Khi doanh nghiệp cùng chia sẻ thiết bị, công nghệ và tham gia vào khâu đánh giá đầu ra, chất lượng đào tạo sẽ bám sát thực tiễn sản xuất.
Đặc biệt, ông Lộc nhấn mạnh việc xây dựng lộ trình liên thông thực chất. Liên thông không nên chỉ hiểu là nâng cao bằng cấp, mà còn phải “liên thông việc làm”, nơi học sinh được tiếp cận doanh nghiệp từ sớm, thực tập hưởng lương và có cơ hội nghề nghiệp rõ ràng ngay sau khi tốt nghiệp trung cấp.
Đột phá cải cách hành chính
Đồng quan điểm về việc cần một cơ chế cởi mở hơn, TS Nguyễn Quang Tiệp - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đào tạo Kinh tế quốc tế, đánh giá cao xu hướng cắt giảm thủ tục hành chính trong dự thảo. Theo ông Tiệp, việc tinh gọn bộ máy và quy trình xử lý không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng cho các trường, mà còn tạo điều kiện để tính tự chủ thực sự đi vào đời sống.
Dự thảo đã mở rộng đáng kể chức năng, nhiệm vụ cho các trường, cho phép tham gia vào nhiều phân khúc đào tạo đa dạng hơn, từ đó tạo ra sự linh hoạt trong việc cung ứng nhân lực cho thị trường lao động.
Một trong những điểm nhấn quan trọng mà TS Nguyễn Quang Tiệp lưu ý là cơ chế liên thông xuyên suốt. Dự thảo mới đã tạo ra hành lang pháp lý thuận lợi để người học có thể học lên từ bậc sơ cấp, trung cấp đến cao đẳng và đại học thuận lợi. Sự liền mạch này là yếu tố then chốt để nâng cao sức hút của GDNN đối với phụ huynh và học sinh, giúp các em thấy được cơ hội thăng tiến nghề nghiệp bền vững thay vì coi trường nghề là lựa chọn “đường vòng” hay thứ yếu.
Đặc biệt, ông Tiệp nhấn mạnh vai trò sống còn của chuyển đổi số trong các cơ sở GDNN. Ông khẳng định việc số hóa toàn diện quy trình quản lý và giảng dạy là yêu cầu cấp thiết để giảm tải các quy trình xử lý công việc thủ công (xử lý thô).
Khi vận hành hệ thống số hóa thành công, các nhà trường không chỉ tối ưu hóa được quy trình làm việc, mà còn có thể giảm bớt quỹ lương cho bộ máy gián tiếp, tập trung nguồn lực nhiều hơn cho công tác chuyên môn và đào tạo. Đây chính là chìa khóa để nâng cao năng suất và chất lượng trong quản trị nhà trường hiện đại.
Dù vậy, TS Nguyễn Quang Tiệp bày tỏ sự lo ngại về gánh nặng tài chính khi triển khai chuyển đổi số. Đầu tư vào hạ tầng mạng, máy chủ, phần mềm quản lý và đào tạo nhân lực số là khoản chi phí lớn, vượt ngoài khả năng của nhiều cơ sở đào tạo, nhất là các trường tự chủ hoàn toàn. Vì vậy, ông Tiệp kiến nghị các cấp quản lý địa phương cần có những phương án hỗ trợ tài chính cụ thể, cấp ngân sách hoặc có các gói tín dụng ưu đãi dành riêng cho hạ tầng công nghệ trong GDNN.
Sự đồng hành về mặt tài chính của chính quyền địa phương sẽ là “cú hích” cần thiết để các mục tiêu hiện đại hóa trong Điều lệ mới không chỉ nằm trên giấy, mà thực sự trở thành động lực phát triển cho hệ thống trường nghề.
Theo các chuyên gia GDNN, điểm sáng lớn nhất trong dự thảo điều lệ trên là sự chuyển biến tư duy, mạnh dạn trao quyền tự chủ để các trường linh hoạt thiết kế chương trình, mời chuyên gia và xây dựng mô hình xưởng thực hành mở gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, dự thảo tạo hành lang pháp lý cho cơ chế liên thông xuyên suốt từ bậc sơ cấp đến đại học, đồng thời hướng tới liên thông việc làm giúp học sinh nắm bắt cơ hội nghề nghiệp từ sớm. Đặc biệt, yêu cầu chuyển đổi số toàn diện sẽ giúp giảm thiểu thủ tục hành chính và tối ưu bộ máy.
