Tiện nay, theo quy định của Bộ GD&ĐT tại Thông tư số 30/2024/TT-BGDĐT ngày 30/12/2024, tuyển sinh THPT được tổ chức theo 1 trong 3 phương thức: Xét tuyển, thi tuyển, kết hợp thi tuyển với xét tuyển. Phương án tuyển sinh cụ thể do Chủ tịch UBND cấp tỉnh phê duyệt phù hợp với thực tiễn địa phương.
Nhiều năm qua, phương thức thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển vẫn được phần lớn địa phương lựa chọn trong tuyển sinh lớp 10. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thực tế nhu cầu vào học tại các trường THPT công lập luôn vượt xa chỉ tiêu tuyển sinh. Khoảng cách cung - cầu càng lớn, áp lực đối với học sinh và phụ huynh càng gia tăng.
Bên cạnh đó, chất lượng các trường THPT chưa đồng đều khiến cuộc cạnh tranh vào những trường được đánh giá có chất lượng, uy tín trở nên đặc biệt khốc liệt. Hệ quả là nhiều học sinh, nhất là tại Hà Nội và TPHCM, sớm bước vào guồng học thêm, luyện thi căng thẳng. Việc tập trung gần như toàn bộ thời gian cho các môn thi vào lớp 10 cũng dẫn tới tình trạng học lệch, xem nhẹ những môn học khác.
Mới đây, lãnh đạo Sở GD&ĐT TPHCM - địa phương có tới 151.269 học sinh đăng ký dự thi vào lớp 10 năm nay, cạnh tranh khoảng 118.000 suất học tại các trường THPT công lập cho biết sẽ từng bước mở rộng hình thức xét tuyển ở những địa bàn đủ điều kiện. Thông tin này tiếp tục làm dấy lên tranh luận về khả năng áp dụng xét tuyển vào lớp 10 công lập, kể cả tại các đô thị lớn.
Nhóm ý kiến đồng tình cho rằng xét tuyển sẽ góp phần giảm áp lực thi cử, hạn chế cuộc đua học thêm, luyện thi căng thẳng; đồng thời ghi nhận cả quá trình học tập của học sinh thay vì chỉ đánh giá qua một kỳ thi. Phương thức này cũng được kỳ vọng giúp hạn chế học tủ, học lệch và tiết kiệm đáng kể chi phí tổ chức thi cho địa phương.
Ở chiều ngược lại, không ít ý kiến bày tỏ lo ngại về tính công bằng và khả năng phân loại đầu vào. Trong bối cảnh việc kiểm tra, đánh giá giữa các trường còn chênh lệch, học bạ có thể chưa phản ánh đầy đủ năng lực thực chất của học sinh.
Áp lực thành tích, tâm lý “đẹp học bạ” hay nguy cơ xin điểm, chạy điểm cũng là điều được nhắc tới. Khi đó, áp lực có thể không giảm đi mà chuyển từ một kỳ thi tập trung sang áp lực cạnh tranh điểm số kéo dài trong suốt quá trình học tập.
Tuy nhiên, bài toán tuyển sinh lớp 10 thực chất không chỉ nằm ở “thi hay không thi”. Gốc rễ của áp lực hiện nay đến từ sự mất cân đối giữa nhu cầu học THPT công lập với năng lực đáp ứng của hệ thống trường lớp; cùng với đó là công tác phân luồng sau THCS chưa hiệu quả.
Tâm lý phải học THPT rồi vào đại học vẫn nặng nề, trong khi giáo dục nghề nghiệp chưa tạo được sức hút tương xứng. Khi chất lượng và cơ hội học tập giữa các loại hình, các hướng đi sau THCS còn chênh lệch, áp lực thi vào lớp 10 khó có thể giảm chỉ bằng việc thay đổi phương thức tuyển sinh.
Vì vậy, giải pháp phù hợp hiện nay có lẽ không phải theo hướng bỏ hẳn thi tuyển hay phụ thuộc hoàn toàn vào học bạ. Với các đô thị lớn, một kỳ thi gọn nhẹ nhưng nghiêm túc vẫn cần thiết để bảo đảm công bằng và phân loại đầu vào. Cùng đó, cần đổi mới cách ra đề theo hướng đánh giá năng lực, giảm học thuộc; có thể kết hợp kết quả thi với quá trình học tập để đánh giá toàn diện hơn.
Quan trọng hơn, các địa phương phải đầu tư thêm trường lớp, thu hẹp chênh lệch chất lượng giữa các trường công lập, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp và làm tốt phân luồng sau THCS. Khi học sinh có nhiều con đường học tập đáng tin cậy, kỳ thi vào lớp 10 sẽ không còn là “cuộc đua một cửa” như hiện nay.
