Giáo dục đại học cần chuyển biến mạnh mẽ, tạo kết quả thực chất

Sáng 1/10, tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành ( TPHCM), Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu dự và phát biểu tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 do Bộ GD&ĐT tổ chức.

Hội nghị nhằm đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ năm học 2025-2026, triển khai các chủ trương, chính sách mới của Đảng và Chính phủ về giáo dục đại học; đồng thời, quán triệt triển khai các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 đối với các cơ sở đào tạo.

Đổi mới tư duy quản trị, nâng chất lượng giáo dục đại học

Sau khi nghe báo cáo của lãnh đạo Bộ GD&ĐT và các ý kiến, tham luận tại hội nghị, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đánh giá cao những nỗ lực của toàn ngành trong năm học vừa qua.

Trước hết, thể chế và tư duy quản trị giáo dục đại học tiếp tục có bước đổi mới. Nhiều chủ trương mới về tự chủ, quản trị, đội ngũ, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và bảo đảm chất lượng đã được thể chế hóa; tư duy quản lý từng bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị bằng chuẩn, dữ liệu, trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra.

Quy mô và cơ cấu đào tạo có chuyển biến tích cực. Đào tạo sau đại học tiếp tục tăng; các ngành khoa học cơ bản, STEM, công nghệ cao và công nghệ chiến lược được quan tâm hơn; nhiều chương trình đào tạo nhân lực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, điện hạt nhân, đường sắt, chương trình tài năng và trung tâm đào tạo xuất sắc đã được triển khai. Chất lượng đội ngũ tiếp tục được nâng lên.

Ngoài ra, vai trò của các trường đại học trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng được khẳng định. Năm 2025, các cơ sở giáo dục đại học đóng góp trên 83% tổng số công bố Scopus của cả nước; hoạt động nghiên cứu, sở hữu trí tuệ, chuyển giao và kết nối doanh nghiệp có bước phát triển.

Đồng thời, công tác bảo đảm chất lượng, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế tiếp tục được đẩy mạnh, từng bước tạo nền tảng để chuyển sang quản trị hệ thống trên cơ sở dữ liệu và kết quả.

Phó Thủ tướng ghi nhận, đánh giá cao những nỗ lực của toàn ngành trong năm học vừa qua. Ảnh: M.Tùng.

Giáo dục đại học trước những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Theo Phó Thủ tướng, những kết quả đó rất đáng ghi nhận, song nếu đặt trong yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn tới, phải thẳng thắn nhìn nhận một số điểm nghẽn.

Thứ nhất, chất lượng và năng lực giữa các cơ sở còn chênh lệch; sứ mạng, thế mạnh của nhiều trường chưa thật rõ. Một số cơ sở mở ngành, tăng quy mô nhanh hơn khả năng phát triển đội ngũ và các điều kiện bảo đảm chất lượng.

Thứ hai, dự báo nhu cầu, điều chỉnh quy mô đào tạo, phát triển đội ngũ chất lượng cao và đào tạo sau đại học vẫn còn những khoảng cách so với yêu cầu phát triển.

Thứ ba, tự chủ đại học và bảo đảm chất lượng chưa thật sự đi vào chiều sâu. Năng lực quản trị, trách nhiệm giải trình giữa các cơ sở chưa đồng đều; kiểm định ở một số nơi chưa thực sự trở thành động lực cải tiến chất lượng.

Các đại biểu trình bày báo cáo tham luận trong khuôn khổ Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026. Ảnh: M.Tùng.

Thứ tư, tiềm lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và dữ liệu chưa được chuyển hóa đầy đủ thành năng lực phát triển. Chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu chưa tương xứng với tiềm năng; dữ liệu về người học, đội ngũ, văn bằng, việc làm chưa thực sự đồng bộ và được khai thác hiệu quả cho quản trị, dự báo.

Theo Phó Thủ tướng, từ những vấn đề trên, điều Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đặc biệt quan tâm không chỉ là khắc phục những hạn chế trước mắt, mà là vị thế và năng lực thực sự của giáo dục đại học Việt Nam trong 10-20 năm tới.

Nhiều nước có quy mô dân số nhỏ hơn Việt Nam rất nhiều nhưng đã xây dựng được những trường đại học thuộc nhóm hàng đầu thế giới.

"Vấn đề không chỉ là thứ hạng, mà là vì sao chúng ta chưa hình thành được những đại học có năng lực đào tạo, nghiên cứu, thu hút nhân tài và tạo ra tri thức hàng đầu khu vực và thế giới? Đây là câu hỏi mà ngành Giáo dục và đào tạo, mỗi cơ sở giáo dục đại học phải nghiêm túc suy nghĩ và trả lời bằng kết quả thực tế", Phó Thủ tướng nêu vấn đề.

Yêu cầu này càng cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và thị trường lao động đang thay đổi rất nhanh. Nếu các trường không chủ động đổi mới thì rất dễ rơi vào tình trạng đào tạo hôm nay cho yêu cầu của ngày hôm qua.

Vì vậy, phải chủ động đánh giá thẳng thắn từ chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo, phương pháp dạy và học đến cách thi, kiểm tra, đánh giá.

Trong bối cảnh đó, cũng phải đổi cách nhìn về thành công của giáo dục đại học. Không thể chỉ đo bằng số trường, số ngành, số người học, số công bố hay thứ hạng.

Thước đo cuối cùng phải là chất lượng và đóng góp thực: người học có năng lực và khả năng thích ứng; đội ngũ có sản phẩm và đóng góp; nghiên cứu tạo ra tri thức, công nghệ và giải quyết được những vấn đề của thực tiễn.

Theo Phó Thủ tướng, chủ đề “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất” phải được cụ thể hóa bằng hành động: tự chủ đi cùng trách nhiệm; đầu tư đi cùng sản phẩm; nghiên cứu đi cùng ứng dụng; chính sách phải thực sự đi vào nhà trường, lớp học và phòng thí nghiệm.

7 nhiệm vụ trọng tâm để giáo dục đại học tạo kết quả thực chất

Về nhiệm vụ thời gian tới, Phó Thủ tướng đề nghị ngành Giáo dục và đào tạo tập trung vào 7 nhóm trọng tâm.

Thứ nhất, chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế, chính sách sang tổ chức thực hiện và tạo kết quả cụ thể, thực chất. Bộ GD&ĐT tập trung tổ chức thực hiện Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, Luật Giáo dục đại học, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và các cơ chế, chính sách đã ban hành.

Phó Thủ tướng đề nghị thống nhất nguyên tắc: nội dung nào luật đã giao quyền cho các cơ sở giáo dục đại học thì để cơ sở quyết định và chịu trách nhiệm, không phát sinh thêm thủ tục, tầng nấc xin ý kiến. Đồng thời, đề nghị Bộ GD&ĐT tiếp tục rà soát, tổng hợp vướng mắc phát sinh liên quan giáo dục đại học để kịp thời sửa đổi, bổ sung.

Thứ hai, tập trung sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học trên cơ sở chất lượng, sứ mạng, nhu cầu phát triển ngành, vùng, khả năng liên kết và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thứ ba, lấy chất lượng làm yêu cầu xuyên suốt, thực hiện quản trị chất lượng theo kết quả đầu ra.

Bộ GD&ĐT chuyển mạnh sang quản lý chất lượng bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, công khai và hậu kiểm; kết quả kiểm tra là căn cứ xác định năng lực tuyển sinh, mở ngành và giao nhiệm vụ.

Các cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm đầy đủ về tính trung thực của dữ liệu và chất lượng đào tạo; bảo đảm đội ngũ giảng viên thực chất, phù hợp với quy mô và ngành đào tạo, không kê khai hình thức, trùng lặp; tổ chức đánh giá thực chất kết quả học tập, tốt nghiệp và chuẩn đầu ra của người học.

Quy mô tuyển sinh, mở ngành và thực hiện nhiệm vụ đào tạo phải phù hợp với năng lực thực tế của cơ sở.

Thứ tư, giáo dục đại học phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực tinh hoa và nhân tài cho tương lai.

Bộ GD&ĐT phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nâng cao năng lực dự báo nhu cầu nhân lực, làm căn cứ điều chỉnh quy mô, cơ cấu đào tạo và đặt hàng. Đào tạo không chỉ để đáp ứng nhu cầu hiện tại mà phải tạo ra năng lực phát triển cho tương lai và cho các lĩnh vực ưu tiên chiến lược.

Các đại biểu từ các cơ sở giáo dục đại học thảo luận tại Hội nghị. Ảnh: M.Tùng.

Thứ năm, đưa các trường đại học thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.

Phải chuyển mạnh từ nghiên cứu chủ yếu để công bố sang nghiên cứu tạo ra tri thức mới, công nghệ, sản phẩm và giá trị cho xã hội.

Bộ GD&ĐT phối hợp với các bộ, ngành, các cơ quan liên quan tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về sở hữu trí tuệ, tài sản, chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và doanh nghiệp khởi nguồn.

Các trường cũng phải chủ động tìm kiếm bài toán từ thực tiễn, không chỉ chờ được giao nhiệm vụ.

Thứ sáu, tạo đột phá trong quản trị bằng dữ liệu, chuyển đổi số và chủ động thích ứng với trí tuệ nhân tạo.

Bộ GD&ĐT phải xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục đại học “đúng, đủ, sạch, thống nhất, dùng chung”; khắc phục tình trạng một chỉ tiêu có nhiều cách hiểu, nhiều số liệu khác nhau.

Dữ liệu phải phục vụ trực tiếp cho quản trị, dự báo, cảnh báo chất lượng, phân bổ nguồn lực và hoạch định chính sách. Đồng thời, cần giảm gánh nặng báo cáo cho các trường theo nguyên tắc dữ liệu khai một lần, được kết nối và sử dụng nhiều lần.

Đặc biệt, trước tác động rất nhanh của trí tuệ nhân tạo và công nghệ, các cơ sở giáo dục đại học cần khẩn trương rà soát chương trình đào tạo, mạnh dạn cắt bỏ, tích hợp, thay thế những nội dung lạc hậu, đồng thời bổ sung năng lực mới về tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo, trách nhiệm và khả năng thích ứng.

Cùng với đó, cần phát triển đào tạo lại, nâng cao kỹ năng, học tập suốt đời để đại học không chỉ đào tạo người mới vào thị trường lao động mà còn đồng hành với người lao động trong suốt quá trình làm việc, để họ thích ứng với yêu cầu thực tiễn.

Thứ bảy, xây dựng lộ trình phát triển môi trường đào tạo và nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế; mở rộng chương trình đào tạo bằng tiếng Anh và các ngoại ngữ phù hợp.

Thu hút giảng viên, nhà khoa học, sinh viên quốc tế; tăng cường liên kết nghiên cứu, trao đổi sinh viên, công nhận tín chỉ và phát triển chương trình, phân hiệu của cơ sở giáo dục đại học nước ngoài có uy tín tại Việt Nam.

Đồng thời, nghiên cứu đơn giản hóa thủ tục công nhận văn bằng theo hướng quản lý rủi ro, bảo đảm chất lượng và phù hợp với pháp luật, điều ước quốc tế.

Chính phủ sẽ tiếp tục kiến tạo thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn, mở rộng không gian tự chủ và tập trung nguồn lực cho những nhiệm vụ, cơ sở có khả năng tạo đột phá.
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân và Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học Nguyễn Tiến Thảo trong phiên thảo luận tại hội nghị. Ảnh: M.Tùng.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, Phó Thủ tướng đề nghị chủ động đổi mới từ bên trong, xác định rõ sứ mệnh, phát huy thế mạnh, sử dụng hiệu quả quyền tự chủ và chịu trách nhiệm đến cùng về chất lượng, hiệu quả; không chạy theo quy mô, hình thức hay thành tích ngắn hạn.

Đặc biệt, mỗi trường phải đặt sự phát triển của mình trong yêu cầu phát triển chung của đất nước, chủ động tham gia giải quyết những bài toán lớn về nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Mục tiêu không chỉ là đào tạo đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà phải chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai, tạo ra tri thức, công nghệ và giá trị mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước

Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 có đại diện lãnh đạo 150 cơ sở giáo dục đại học, các viện nghiên cứu có đào tạo trình độ tiến sĩ, các trường cao đẳng có đào tạo ngành Giáo dục Mầm non, các trường sĩ quan có đào tạo đại học dự trực tiếp tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cùng đại diện hơn 200 cơ sở giáo dục khác trên cả nước dự hội nghị theo hình thức trực tuyến.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026. Ảnh: M.Tùng.