Những thay đổi về chính sách và thực tiễn lớp học mở ra cơ hội học tập bình đẳng cho các học sinh khuyết tật.
Kể từ khi Nhật Bản ký Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người khuyết tật (CRPD) năm 2007, mô hình giáo dục hòa nhập, trong đó học sinh khuyết tật và không khuyết tật cùng học tập trong một môi trường chung, từng bước phát triển và mở rộng trên toàn quốc.
Từ bậc phổ thông đến đại học, những thay đổi về chính sách, cơ sở vật chất và nhận thức xã hội đang dần phá vỡ quan niệm truyền thống cho rằng học sinh khuyết tật cần được giáo dục trong những môi trường tách biệt.
Năm 2024, Nhật Bản sửa đổi Luật Xóa bỏ Phân biệt đối xử với Người khuyết tật, mở rộng nghĩa vụ cung cấp “sự điều chỉnh hợp lý” không chỉ cho các cơ quan công mà cả các tổ chức tư nhân, trong đó có các trường đại học.
Trước thời điểm luật có hiệu lực, Đại học Ohkagakuen đã chủ động đưa chữ nổi Braille vào kỳ thi tuyển sinh đến việc thành lập ủy ban đánh giá khả năng tiếp cận cho toàn bộ sinh viên.
Sau gần 2 năm triển khai, giáo dục hòa nhập tại Nhật Bản đã từng bước chuyển mình. Đơn cử là câu chuyện của Momoha Kubota, 21 tuổi, hiện là sinh viên năm ba Khoa Tiếng Anh tại Trường Nghệ thuật Tự do. Được chẩn đoán mắc bệnh tăng nhãn áp bẩm sinh khi mới vài tháng tuổi, cô dần mất gần như toàn bộ thị lực khi còn học tiểu học.
Trong nhiều năm, Kubota theo học tại các trường dành riêng cho học sinh khiếm thị. Tuy nhiên, niềm yêu thích tiếng Anh, được khơi dậy từ một giáo viên trung học sử dụng tài liệu giảng dạy phù hợp, đã mở ra cho cô một hướng đi khác.
Trường đại học đã hợp tác với một công ty môi giới để xây dựng chương trình kết hợp, bao gồm học trực tuyến trước và các buổi học riêng tại Anh, kèm theo sự hỗ trợ 24/24 từ giảng viên đi cùng. Trải nghiệm này không chỉ giúp Kubota phát triển năng lực ngôn ngữ, mà còn mang lại bài học thực tiễn về môi trường học tập không rào cản cho chính đội ngũ giảng viên.
Theo Tổ chức Dịch vụ Sinh viên Nhật Bản, trong năm học 2024 - 2025, khoảng 55,5 nghìn sinh viên khuyết tật đang theo học tại các trường đại học, cao đẳng và cơ sở đào tạo nghề, cao gấp 4 lần so với một thập kỷ trước. Điều này cho thấy giáo dục hòa nhập đang dần tìm được vị thế trong hệ thống giáo dục quốc dân.
Ở bậc trung học, mô hình “tương tác và học tập chung” cũng được thúc đẩy mạnh mẽ. Tại Trường Trung học Thương mại Wakamiya ở Nagoya, một cơ sở dành cho học sinh có nhu cầu đặc biệt đã được thành lập ngay trong khuôn viên trường.
Hai trường cùng tổ chức các tiết học mỹ thuật, thể dục, lễ hội và hoạt động ngoại khóa chung. Dù ban đầu không tránh khỏi sự bỡ ngỡ, nhiều học sinh cho biết việc học chung giúp họ hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phát triển kỹ năng hợp tác.
Từ đại học đến phổ thông, giáo dục hòa nhập tại Nhật Bản đang chuyển từ chính sách sang thực tiễn. Dù vẫn còn những thách thức về nguồn lực và nhận thức, các mô hình đang triển khai cho thấy xây dựng một hệ thống giáo dục nơi sự khác biệt không bị loại trừ, mà được nhìn nhận như một phần tất yếu của xã hội đa dạng và bền vững.
Các nhà quản lý giáo dục đánh giá rằng những lớp học hòa nhập không chỉ mang lại lợi ích cho học sinh khuyết tật, mà còn góp phần hình thành tư duy cởi mở cho toàn bộ học sinh. Tại tỉnh Aichi, khoảng một nghìn học sinh khuyết tật đã theo học tại các trường trung học phổ thông thông thường trong năm 2024, với sự hỗ trợ phù hợp trong tuyển sinh và quá trình học tập.
