Đã có thời kỳ học sinh phải hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp rồi tiếp tục trải qua nhiều đợt tuyển sinh đại học kéo dài, vừa tốn kém thời gian, chi phí, vừa tạo áp lực lớn cho thí sinh và gia đình. Mô hình "ba chung" sau đó góp phần chuẩn hóa tuyển sinh, song việc tập trung dự thi tại một số thành phố lớn vẫn gây không ít khó khăn về đi lại, ăn ở và hạ tầng xã hội.
Năm 2015 đánh dấu bước ngoặt khi Kỳ thi THPT quốc gia được tổ chức thống nhất trên phạm vi cả nước, giảm đáng kể số lần thi và chi phí xã hội. Từ năm 2020, Kỳ thi tốt nghiệp THPT được định vị đúng với chức năng đánh giá kết quả học tập ở bậc phổ thông, đồng thời cung cấp nguồn dữ liệu có độ tin cậy để các cơ sở giáo dục đại học sử dụng trong tuyển sinh theo cơ chế tự chủ.
Đặc biệt, phương án thi 2+2 được triển khai từ năm 2025 tiếp tục khẳng định hướng đi phù hợp với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Việc giảm từ 6 xuống còn 4 môn thi, rút ngắn thời gian tổ chức và trao quyền lựa chọn môn thi theo năng lực, định hướng nghề nghiệp giúp Kỳ thi trở nên gọn nhẹ hơn, giảm áp lực cho thí sinh nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu đánh giá chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông.
Có thể thấy, sau nhiều năm điều chỉnh, Kỳ thi tốt nghiệp THPT đã hình thành được những giá trị cốt lõi khó có thể phủ nhận. Đây là Kỳ thi được tổ chức thống nhất trên phạm vi toàn quốc với hệ thống dữ liệu quốc gia hoàn chỉnh; quy trình tổ chức ngày càng chặt chẽ theo phương châm "6 rõ"; kết quả thi bảo đảm độ tin cậy và khả năng phân hóa để phục vụ tuyển sinh. Thực tế, dù không còn là kỳ thi "2 trong 1", kết quả thi vẫn được 100% cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp sử dụng ở những mức độ khác nhau; nhiều năm qua, từ 40-70% chỉ tiêu tuyển sinh đại học dựa trên kết quả kỳ thi này.
Một giá trị khác không thể đong đếm bằng những con số là tính công bằng trong tiếp cận giáo dục. Việc tổ chức thi ngay tại địa phương giúp hàng triệu thí sinh không còn phải khăn gói về các đô thị lớn như trước đây, giảm đáng kể chi phí đi lại, ăn ở, đồng thời giảm áp lực lên hạ tầng xã hội. Cơ hội dự thi vì thế được bảo đảm bình đẳng hơn, không để hoàn cảnh kinh tế hay điều kiện địa lý trở thành rào cản với người học.
Đương nhiên, không có kỳ thi quy mô hơn một triệu thí sinh nào có thể tuyệt đối hoàn hảo. Quy mô tổ chức lớn, điều kiện cơ sở vật chất giữa các địa phương chưa đồng đều, sự phát triển nhanh của thiết bị gian lận công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo, hay yêu cầu xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa đều là những thách thức hiện hữu. Thực tế, vẫn xảy ra một số vụ việc gian lận, tiêu cực; tuy nhiên chủ yếu xuất phát từ yếu tố con người, không phải bởi quy trình tổ chức thi.
Chính vì vậy, giữ ổn định phương án thi tốt nghiệp THPT là lựa chọn cần thiết. Có điều, ổn định không đồng nghĩa với bảo thủ.
Giữ ổn định phương án thi là giữ vững những giá trị đã được kiểm chứng. Cùng với đó, cần nâng cấp Kỳ thi theo hướng hiện đại, khách quan, minh bạch hơn. Giải pháp là từng bước triển khai thi trên máy tính khi đủ điều kiện; hoàn thiện quy chế và quy trình tổ chức; tăng cường giải pháp phòng, chống gian lận; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong; tiếp tục huy động giảng viên đại học tham gia giám sát và nghiên cứu mở rộng cơ chế kiểm tra chéo giữa các địa phương...
Việc tiếp tục công khai kết quả thi và các dữ liệu phân tích là cần thiết nhằm tăng cường giám sát xã hội và giúp địa phương nhìn rõ chất lượng dạy học, từ đó có giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục một cách thực chất.
Khi đó, Kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ không chỉ hoàn thành tốt sứ mệnh đánh giá chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông mà còn tiếp tục khẳng định vai trò là nguồn dữ liệu chuẩn hóa quan trọng, phục vụ tuyển sinh đại học và quản trị hệ thống giáo dục trong giai đoạn phát triển mới.
