Kỳ vọng lớn từ các chính sách thúc đẩy hoạt động NCKH trong cơ sở giáo dục

Chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu vừa ký ban hành Nghị định 334/2026/NĐ-CP quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian có hiệu lực thi hành từ 5/10.

Đáng chú ý, Khoản 3, Điều 5 của Nghị định cho phép cơ sở giáo dục được quyết định triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình giáo dục số, công nghệ giáo dục, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo theo đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Khi triển khai cơ chế thử nghiệm, cơ sở giáo dục được áp dụng quy định về miễn trừ trách nhiệm pháp lý theo quy định tại Điều 22 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 và Nghị định số 353/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Công nghiệp công nghệ số.

Theo các chuyên gia giáo dục, đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị các cơ sở giáo dục nói chung và các trường đại học nói riêng, tạo hành lang để các trường mạnh dạn thử nghiệm cái mới, chấp nhận rủi ro thay vì vì sợ sai, sợ trách nhiệm mà không dám làm.

ThS Từ Hữu Công (Trường Đại học Bình Dương) đánh giá, điểm mới của Nghị định không chỉ nằm ở việc đại học được ứng dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là được quyền thử nghiệm cái mới trong một hành lang pháp lý có kiểm soát. Ông cho rằng, đổi mới sáng tạo không đồng nghĩa với mọi thử nghiệm đều thành công.

“Một mô hình AI có thể hiệu quả ở lĩnh vực này nhưng chưa phù hợp ở lĩnh vực khác; một giải pháp giáo dục số có thể phải điều chỉnh, thậm chí dừng lại sau thử nghiệm. Nếu mọi kết quả không như kỳ vọng đều bị xem như sai phạm, lựa chọn an toàn nhất sẽ là không thử. Và khi đại học không dám thử, đổi mới sáng tạo rất khó trở thành động lực phát triển”, ThS Công nêu quan điểm.

Điểm đáng chú ý của chính sách mới là đưa hoạt động thử nghiệm công nghệ vào tinh thần pháp lý đã được Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 xác lập: khuyến khích đổi mới, chấp nhận rủi ro nhưng phải trong giới hạn được kiểm soát.

Điều 22 của Luật quy định cơ chế miễn, loại trừ trách nhiệm đối với hoạt động thử nghiệm có kiểm soát khi tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định, vì lợi ích chung và có đầy đủ biện pháp phòng ngừa, hạn chế rủi ro. Ngược lại, cơ chế này không bảo vệ sự tùy tiện, thiếu trách nhiệm hoặc trường hợp đã nhận biết nguy cơ nhưng không có biện pháp xử lý phù hợp. ThS Từ Hữu Công cho rằng, không nên hiểu đây là một “tấm vé miễn trách nhiệm” cho mọi thất bại. Điều pháp luật bảo vệ chính là những rủi ro hợp lý phát sinh trong quá trình đổi mới được thực hiện đúng quy trình.

Tuy nhiên, ThS Công cho rằng, cơ chế mới giúp các nghiên cứu được “cởi trói”, song quyền thử nghiệm không đồng nghĩa với quyền thử bằng mọi giá. Nêu ví dụ về ứng dụng AI trong giáo dục, ông cho rằng việc này liên quan trực tiếp đến dữ liệu người học, quyền riêng tư, sở hữu trí tuệ, liêm chính học thuật và công bằng trong đánh giá. Vì vậy, mỗi thử nghiệm phải xác định rõ mục tiêu, phạm vi, thời gian, rủi ro, cơ chế giám sát, tiêu chí đánh giá và điều kiện dừng. Đó chính là ranh giới giữa đổi mới có kiểm soát và thử nghiệm tùy tiện.

“Chính sách mới vì thế không chỉ là trao thêm quyền tự chủ, mà còn góp phần thay đổi tâm lý quản trị đại học theo hướng không đồng nhất một thử nghiệm chưa thành công với một sai phạm, nếu thử nghiệm đó được thực hiện đúng quy định và kiểm soát rủi ro”, ThS Công nói.

Chuyên gia cho rằng, đại học muốn dẫn dắt đổi mới phải dám bước vào những điều chưa có tiền lệ. Pháp luật mở đường cho cái mới, nhưng trách nhiệm của nhà trường là làm cho mỗi thử nghiệm trở nên minh bạch, an toàn và có giá trị. Được quyền thử không phải là được quyền làm sai. Đó là quyền dám làm cái mới trong một khuôn khổ có trách nhiệm.

Các tân khoa Phân hiệu Trường Đại học Thủy lợi trong lễ tốt nghiệp. Ảnh: Hà An.

Chính sách đúng đắn: hỗ trợ đào tạo tiến sĩ toàn thời gian

Thử nghiệm công nghệ mới trong cơ sở giáo dục yêu cầu tiên quyết là cần có đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học được đào tạo bài bản, đủ năng lực nghiên cứu. Tại Nghị định 334/2026/NĐ-CP đề cập đến chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian với quy định cơ sở giáo dục cần tạo điều kiện để nghiên cứu sinh tham gia nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, trợ giảng và các hoạt động học thuật khác trong suốt quá trình đào tạo. Cơ sở giáo dục cũng cần thực hiện ký thỏa thuận học bổng và hỗ trợ sinh hoạt phí với nghiên cứu sinh phù hợp với nhiệm vụ được giao theo quy định của pháp luật.

Ủng hộ chủ trương này, ThS Phạm Thái Sơn (Trường Đại học Công Thương TPHCM) cho rằng, nghiên cứu sinh khi học tập, nghiên cứu tại cơ sở giáo dục cần được tham gia các đề tài nghiên cứu khoa học, trợ giảng, hướng dẫn thực hành, xây dựng dữ liệu, viết bài báo, tham gia hội thảo và đóng góp cho hoạt động khoa học của trường. Nguồn thu nhập đến từ các hoạt động này giúp các nghiên cứu sinh yên tâm làm việc.

Đồng quan điểm, TS Lã Vĩnh Trung, Trưởng phòng Quản lý Khoa học Công nghệ (Trường Đại học Việt Đức) cho biết, nghiên cứu sinh tại trường được miễn hoàn toàn học phí trong suốt thời gian đào tạo và gắn với vị trí Trợ lý nghiên cứu và giảng dạy (RTA) và được trả lương hàng tháng. Cơ chế này giúp giải quyết cùng lúc nhiều vấn đề, bao gồm thu nhập cho nghiên cứu sinh và nguồn nhân lực trợ giảng, nghiên cứu cho nhà trường.

Vị trí này được hưởng đầy đủ quyền lợi về lương hàng tháng, hỗ trợ kinh phí dự hội nghị, hội thảo, công bố khoa học, BHYT, BHXH… “Việc này giúp giảm áp lực tài chính và sự đánh đổi về cơ hội nghề nghiệp khi không thể đi làm tạo thu nhập ổn định cho các NCS tại trường”, TS Trung nói.

Nghị định 334/2026/NĐ-CP còn có nhiều điều khoản quy định cơ chế tự chủ của cơ sở giáo dục trong hoạt động xây dựng, phát triển chương trình đào tạo; tự chủ tuyển sinh, cấp văn bằng chứng chỉ theo quy định pháp luật; tự chủ cơ cấu tổ chức, nhân sự; tự chủ về tài chính, tài sản và đầu tư của cơ sở giáo dục... Bộ GD&ĐT là cơ quan được giao chủ trì, phối hợp với các bộ ngành liên quan, các cơ sở giáo dục tổ chức triển khai thực hiện Nghị định.

Phòng thí nghiệm tại Trường Đại học Việt Đức. Ảnh: NTCC.

Chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học

Chính sách đúng đắn: hỗ trợ đào tạo tiến sĩ toàn thời gian

Nghị định 334/2026/NĐ-CP còn có nhiều điều khoản quy định cơ chế tự chủ của cơ sở giáo dục trong hoạt động xây dựng, phát triển chương trình đào tạo; tự chủ tuyển sinh, cấp văn bằng chứng chỉ theo quy định pháp luật; tự chủ cơ cấu tổ chức, nhân sự; tự chủ về tài chính, tài sản và đầu tư của cơ sở giáo dục... Bộ GD&ĐT là cơ quan được giao chủ trì, phối hợp với các bộ ngành liên quan, các cơ sở giáo dục tổ chức triển khai thực hiện Nghị định.