Ngành học nở rộ, chất lượng co hẹp, cảnh báo từ cuộc đua đa ngành đại học

(CLO) Đằng sau bức tranh sôi động ấy, không ít chuyên gia cảnh báo nguy cơ hình thành một “ma trận” ngành học mới, nơi số lượng tăng nhanh nhưng chất lượng đào tạo chưa chắc đã theo kịp.

Mùa tuyển sinh năm 2026 đang đến gần, cùng với đó là làn sóng các trường đại học đồng loạt công bố mở thêm hàng loạt ngành đào tạo mới.

Trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, kinh tế số, logistics công nghệ cao… trở thành những “từ khóa nóng”, xuất hiện dày đặc trong đề án tuyển sinh của nhiều cơ sở giáo dục đại học.

Theo công bố tuyển sinh năm 2026, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dự kiến mở mới 7 ngành đào tạo, trong đó lần đầu tiên xuất hiện ngành Trí tuệ nhân tạo.

Trường Đại học Vinh dự kiến bổ sung thêm 10 ngành học mới; Trường Đại học Mở Hà Nội đưa ra kế hoạch mở ngành Kỹ thuật máy tính, định hướng các hệ thống thông minh phục vụ Cách mạng công nghiệp 4.0.



Ở khối đặc thù, Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cũng đã công bố phương án tuyển sinh với các ngành học mới đang chờ đề án chính thức, trong khi Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) triển khai các ngành thuộc công nghiệp văn hóa, nghệ thuật; Đại học Giao thông Vận tải dự kiến mở thêm các chuyên ngành về hạ tầng thông minh, logistics công nghệ cao.

Bức tranh chung cho thấy các ngành mới tập trung mạnh vào 3 nhóm lĩnh vực: Công nghệ – kỹ thuật (AI, vi mạch bán dẫn, kỹ thuật máy tính), kinh tế số (thương mại điện tử, kinh doanh số, phân tích dữ liệu) và sư phạm tích hợp phục vụ giáo dục hiện đại.

Đây đều là những lĩnh vực được dự báo có nhu cầu nhân lực lớn trong tương lai, gắn với chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Đa ngành là xu thế, nhưng không thể bằng mọi giá

Theo TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), phát triển đại học đa ngành, đa lĩnh vực là xu hướng tất yếu trên thế giới, phù hợp với nền kinh tế nhiều thành phần và thị trường lao động hiện đại.

Trong quá trình chuyển từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường, đại học đơn ngành bộc lộ nhiều hạn chế và dần được thay thế.

Tuy nhiên, TS Khuyến nhấn mạnh, xu hướng này chỉ thực sự có ý nghĩa khi các trường đáp ứng đầy đủ điều kiện mở ngành, gồm ba yếu tố cốt lõi: Đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo.

“Chương trình đào tạo có thể tham khảo, học hỏi từ các trường khác, nhưng cơ sở vật chất thì không thể ‘đi mượn’. Với các ngành đặc thù, nhất là y dược và công nghệ cao, yêu cầu này càng khắt khe”, TS Khuyến nói.



Thực tế cho thấy, nhiều ngành sức khỏe, công nghệ cao đòi hỏi chi phí đầu tư rất lớn và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản. Dù vậy, không ít trường không thuộc khối chuyên ngành vẫn mở đào tạo y dược, kỹ sư chip, AI… khi chưa đủ điều kiện cần thiết. Điều này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ đào tạo ra nguồn nhân lực kém chất lượng, trong khi xã hội phải gánh chi phí rất lớn.

Ngành “hot” mở ồ ạt, chất lượng ai kiểm soát?

Theo TS Khuyến, quản lý vấn đề này là trách nhiệm trực tiếp của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Hai nội dung then chốt cần được siết chặt là tiêu chí mở ngành và điều kiện đảm bảo chất lượng.

“Không thể để tình trạng ‘mượn’ giảng viên cho đủ hồ sơ mở ngành. Với đào tạo bác sĩ, phải gắn với bệnh viện thực hành đạt chuẩn – điều mà các trường không thuộc khối y hoặc nhiều trường tư thục rất khó đáp ứng tương đương”, TS Khuyến phân tích.

Đáng chú ý, làn sóng mở ngành đào tạo kỹ sư thiết kế chip đang diễn ra khá mạnh mẽ, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn.



Tuy nhiên, theo các tài liệu chuyên môn, đào tạo lĩnh vực này đòi hỏi cơ sở chuyên biệt, phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế và quy trình đào tạo chặt chẽ, không thể “chuyển đổi nhanh” từ ngành công nghệ thông tin thông thường.

Việc mở ngành ồ ạt trong khi nền tảng chưa sẵn sàng có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực, sinh viên tốt nghiệp khó tìm được việc làm đúng chuyên môn.

Y dược: Không thể đào tạo dàn trải

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp cho rằng, với các ngành đào tạo đặc thù, liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người như y, dược, không nên cho phép các trường đại học đa ngành mở đào tạo tràn lan.

“Những ngành này cần được tập trung đào tạo tại các trường chuyên ngành để bảo đảm chất lượng và chiều sâu chuyên môn. Nếu quá nhiều trường cùng đào tạo, việc kiểm soát chất lượng sẽ rất khó khăn”, đại biểu Hoà nêu quan điểm.

Một bất cập lớn hiện nay là sự chênh lệch về chất lượng đầu vào. Trong khi các trường đại học y, dược hàng đầu tuyển sinh với mức điểm rất cao, có ngành lên tới 28–30 điểm, thì nhiều trường khác có điểm chuẩn thấp hơn nhiều nhưng vẫn đào tạo cùng ngành. Đầu vào thấp kéo theo nguy cơ chất lượng đầu ra không bảo đảm, tạo ra hệ lụy lâu dài cho xã hội.

Theo đại biểu Phạm Văn Hòa, nếu thật sự cần thiết phải mở ngành, phải có sự thẩm định chặt chẽ và chấp thuận của các bộ chuyên ngành, đặc biệt là Bộ Y tế đối với lĩnh vực y dược.

Các tiêu chí mở ngành hiện nay còn khá chung chung, tạo kẽ hở để một số cơ sở đào tạo “lách luật”.



“Không thể áp dụng cùng một bộ tiêu chí cho tất cả các ngành. Y dược cần có quy định riêng, chặt chẽ hơn”, đại biểu Hòa nhấn mạnh.

Trước thực tế các ngành học mới xuất hiện ngày càng nhiều, đại biểu Hòa khuyến nghị phụ huynh và thí sinh cần tỉnh táo khi lựa chọn ngành học, không chạy theo phong trào hay chỉ vì mục tiêu có bằng đại học. Việc lựa chọn cần dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường lao động và định hướng phát triển của đất nước.

Với những ngành đang dư thừa nhân lực, sinh viên ra trường khó tìm việc, cần đặc biệt thận trọng.

“Học đại học 4–5 năm nhưng không có việc làm phù hợp không chỉ là lãng phí của gia đình mà còn là sự lãng phí lớn đối với xã hội”, đại biểu Hoà cảnh báo.

Trong bối cảnh giáo dục đại học chuyển mạnh sang mô hình đa ngành, bài toán không nằm ở việc mở bao nhiêu ngành mới, mà ở chỗ mở như thế nào, với điều kiện gì và chịu trách nhiệm ra sao về chất lượng đầu ra.

Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, cuộc đua mở ngành “hot” rất dễ biến thành một “ma trận” đào tạo, nơi người học là đối tượng chịu nhiều rủi ro nhất.

Mùa tuyển sinh năm 2026 đang đến gần, cùng với đó là làn sóng các trường đại học đồng loạt công bố mở thêm hàng loạt ngành đào tạo mới.

Trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, kinh tế số, logistics công nghệ cao… trở thành những “từ khóa nóng”, xuất hiện dày đặc trong đề án tuyển sinh của nhiều cơ sở giáo dục đại học.

Theo công bố tuyển sinh năm 2026, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dự kiến mở mới 7 ngành đào tạo, trong đó lần đầu tiên xuất hiện ngành Trí tuệ nhân tạo.

Trường Đại học Vinh dự kiến bổ sung thêm 10 ngành học mới; Trường Đại học Mở Hà Nội đưa ra kế hoạch mở ngành Kỹ thuật máy tính, định hướng các hệ thống thông minh phục vụ Cách mạng công nghiệp 4.0.



Ở khối đặc thù, Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cũng đã công bố phương án tuyển sinh với các ngành học mới đang chờ đề án chính thức, trong khi Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) triển khai các ngành thuộc công nghiệp văn hóa, nghệ thuật; Đại học Giao thông Vận tải dự kiến mở thêm các chuyên ngành về hạ tầng thông minh, logistics công nghệ cao.

Bức tranh chung cho thấy các ngành mới tập trung mạnh vào 3 nhóm lĩnh vực: Công nghệ – kỹ thuật (AI, vi mạch bán dẫn, kỹ thuật máy tính), kinh tế số (thương mại điện tử, kinh doanh số, phân tích dữ liệu) và sư phạm tích hợp phục vụ giáo dục hiện đại.

Đây đều là những lĩnh vực được dự báo có nhu cầu nhân lực lớn trong tương lai, gắn với chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Đa ngành là xu thế, nhưng không thể bằng mọi giá

Theo TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), phát triển đại học đa ngành, đa lĩnh vực là xu hướng tất yếu trên thế giới, phù hợp với nền kinh tế nhiều thành phần và thị trường lao động hiện đại.

Trong quá trình chuyển từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường, đại học đơn ngành bộc lộ nhiều hạn chế và dần được thay thế.

Tuy nhiên, TS Khuyến nhấn mạnh, xu hướng này chỉ thực sự có ý nghĩa khi các trường đáp ứng đầy đủ điều kiện mở ngành, gồm ba yếu tố cốt lõi: Đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo.

“Chương trình đào tạo có thể tham khảo, học hỏi từ các trường khác, nhưng cơ sở vật chất thì không thể ‘đi mượn’. Với các ngành đặc thù, nhất là y dược và công nghệ cao, yêu cầu này càng khắt khe”, TS Khuyến nói.



Thực tế cho thấy, nhiều ngành sức khỏe, công nghệ cao đòi hỏi chi phí đầu tư rất lớn và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản. Dù vậy, không ít trường không thuộc khối chuyên ngành vẫn mở đào tạo y dược, kỹ sư chip, AI… khi chưa đủ điều kiện cần thiết. Điều này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ đào tạo ra nguồn nhân lực kém chất lượng, trong khi xã hội phải gánh chi phí rất lớn.

Ngành “hot” mở ồ ạt, chất lượng ai kiểm soát?

Theo TS Khuyến, quản lý vấn đề này là trách nhiệm trực tiếp của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Hai nội dung then chốt cần được siết chặt là tiêu chí mở ngành và điều kiện đảm bảo chất lượng.

“Không thể để tình trạng ‘mượn’ giảng viên cho đủ hồ sơ mở ngành. Với đào tạo bác sĩ, phải gắn với bệnh viện thực hành đạt chuẩn – điều mà các trường không thuộc khối y hoặc nhiều trường tư thục rất khó đáp ứng tương đương”, TS Khuyến phân tích.

Đáng chú ý, làn sóng mở ngành đào tạo kỹ sư thiết kế chip đang diễn ra khá mạnh mẽ, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn.



Tuy nhiên, theo các tài liệu chuyên môn, đào tạo lĩnh vực này đòi hỏi cơ sở chuyên biệt, phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế và quy trình đào tạo chặt chẽ, không thể “chuyển đổi nhanh” từ ngành công nghệ thông tin thông thường.

Việc mở ngành ồ ạt trong khi nền tảng chưa sẵn sàng có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực, sinh viên tốt nghiệp khó tìm được việc làm đúng chuyên môn.

Y dược: Không thể đào tạo dàn trải

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp cho rằng, với các ngành đào tạo đặc thù, liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người như y, dược, không nên cho phép các trường đại học đa ngành mở đào tạo tràn lan.

“Những ngành này cần được tập trung đào tạo tại các trường chuyên ngành để bảo đảm chất lượng và chiều sâu chuyên môn. Nếu quá nhiều trường cùng đào tạo, việc kiểm soát chất lượng sẽ rất khó khăn”, đại biểu Hoà nêu quan điểm.

Một bất cập lớn hiện nay là sự chênh lệch về chất lượng đầu vào. Trong khi các trường đại học y, dược hàng đầu tuyển sinh với mức điểm rất cao, có ngành lên tới 28–30 điểm, thì nhiều trường khác có điểm chuẩn thấp hơn nhiều nhưng vẫn đào tạo cùng ngành. Đầu vào thấp kéo theo nguy cơ chất lượng đầu ra không bảo đảm, tạo ra hệ lụy lâu dài cho xã hội.

Theo đại biểu Phạm Văn Hòa, nếu thật sự cần thiết phải mở ngành, phải có sự thẩm định chặt chẽ và chấp thuận của các bộ chuyên ngành, đặc biệt là Bộ Y tế đối với lĩnh vực y dược.

Các tiêu chí mở ngành hiện nay còn khá chung chung, tạo kẽ hở để một số cơ sở đào tạo “lách luật”.



“Không thể áp dụng cùng một bộ tiêu chí cho tất cả các ngành. Y dược cần có quy định riêng, chặt chẽ hơn”, đại biểu Hòa nhấn mạnh.

Trước thực tế các ngành học mới xuất hiện ngày càng nhiều, đại biểu Hòa khuyến nghị phụ huynh và thí sinh cần tỉnh táo khi lựa chọn ngành học, không chạy theo phong trào hay chỉ vì mục tiêu có bằng đại học. Việc lựa chọn cần dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường lao động và định hướng phát triển của đất nước.

Với những ngành đang dư thừa nhân lực, sinh viên ra trường khó tìm việc, cần đặc biệt thận trọng.

“Học đại học 4–5 năm nhưng không có việc làm phù hợp không chỉ là lãng phí của gia đình mà còn là sự lãng phí lớn đối với xã hội”, đại biểu Hoà cảnh báo.

Trong bối cảnh giáo dục đại học chuyển mạnh sang mô hình đa ngành, bài toán không nằm ở việc mở bao nhiêu ngành mới, mà ở chỗ mở như thế nào, với điều kiện gì và chịu trách nhiệm ra sao về chất lượng đầu ra.

Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, cuộc đua mở ngành “hot” rất dễ biến thành một “ma trận” đào tạo, nơi người học là đối tượng chịu nhiều rủi ro nhất.