Không chỉ nâng cao chất lượng đội ngũ, chính sách mới còn góp phần thay đổi nhận thức xã hội về học nghề và giá trị của nguồn nhân lực kỹ năng cao.
Tác động đa chiều
Trong những năm gần đây, công tác phân luồng học sinh sau THCS tại Việt Nam đã có chuyển biến tích cực, song vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Một trong những rào cản lớn là tâm lý e dè của phụ huynh, học sinh đối với giáo dục nghề nghiệp, xuất phát từ sự hoài nghi về chất lượng đào tạo cũng như mức độ cập nhật của chương trình, giáo trình so với thực tiễn sản xuất.
Theo TS Nguyễn Phong Tân – Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công Thương Hà Nội, dự thảo Thông tư mới của Bộ GD&ĐT đã thiết lập bộ tiêu chuẩn nhà giáo theo hướng hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Qua đó, ngành Giáo dục gửi đi thông điệp rõ ràng: học nghề không phải “lối rẽ phụ” mà là một lựa chọn có giá trị, với đội ngũ giảng dạy được chuẩn hóa và nâng cao chất lượng. Việc chuẩn hóa đội ngũ giáo viên không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả dạy – học, mà còn tác động tích cực đến nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của người học về cơ hội việc làm sau tốt nghiệp.
Điểm đáng chú ý của dự thảo là cơ chế linh hoạt trong công nhận và thu hút chuyên gia, nghệ nhân, lao động có tay nghề cao tham gia giảng dạy. Thực tế cho thấy, nhiều công nghệ mới trong các nhà máy hiện đại chưa kịp được cập nhật trong nhà trường, trong khi đội ngũ kỹ sư, người lao động trực tiếp lại nắm vững quy trình và kỹ năng vận hành…
Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn. Học sinh có cơ hội tiếp cận trực tiếp với môi trường sản xuất, rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống thực tế, từ đó rút ngắn thời gian thích nghi sau khi ra trường.
Từ góc độ cơ sở đào tạo, ông Nguyễn Văn Hạng – Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Lý Thái Tổ (Bắc Ninh) cho rằng, Bộ GD&ĐT cần tiếp tục rà soát, bảo đảm sự thống nhất giữa Luật Nhà giáo 2025, Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn liên quan, nhằm tạo cơ chế đủ sức hấp dẫn để thu hút nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là thợ giỏi, tham gia giảng dạy.
Việc mở rộng đối tượng tham gia giảng dạy nghề, nhất là nghệ nhân, chuyên gia, lao động lành nghề, được đánh giá là cần thiết trong bối cảnh đẩy mạnh phân luồng sau THCS – một khâu còn nhiều hạn chế trong nhiều năm qua. Đồng thời, yêu cầu về kỹ năng thực tiễn ngày càng cao đòi hỏi giáo dục nghề nghiệp phải gắn chặt hơn với nhu cầu thị trường lao động, khắc phục tình trạng “học xong chưa làm được việc”.
Ở góc độ phổ thông, bà Nguyễn Thị Vân Hồng – Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương (Hồng Hà, Hà Nội) cho rằng, nếu được triển khai phù hợp, chủ trương này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục hướng nghiệp. Học sinh được tiếp cận với “người thật, việc thật”, những câu chuyện nghề cụ thể, từ đó dễ hình dung lộ trình tương lai. Các hoạt động trải nghiệm nghề cũng sẽ trở nên sinh động, thiết thực hơn so với cách dạy lý thuyết đơn thuần.
Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều phụ huynh và học sinh vẫn nặng tâm lý “phải vào THPT”, việc đưa chuyên gia, nghệ nhân vào nhà trường không chỉ góp phần thay đổi nhận thức về học nghề, mà còn tăng cường gắn kết giữa nhà trường với xã hội, mở rộng cơ hội hợp tác với doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, làng nghề địa phương. Đây cũng là bước đi phù hợp với định hướng xây dựng nền giáo dục mở, gắn nhà trường với cộng đồng.
Thách thức phải đối diện
Nhiều chuyên gia giáo dục và nhà quản lý cơ sở giáo dục nghề nghiệp bày tỏ lo ngại về hai vấn đề cốt lõi đặt ra từ dự thảo: cơ chế đãi ngộ và năng lực sư phạm. Thực tế cho thấy, các chuyên gia đầu ngành hoặc thợ lành nghề tại doanh nghiệp hiện có thu nhập cao, trong khi mức thù lao giảng dạy tại các cơ sở công lập còn hạn chế, khó tạo sức hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao.
Hiệu trưởng một trường cao đẳng tại Hà Nội thẳng thắn nhìn nhận: với cơ chế tài chính hiện hành, rất khó mời các nghệ nhân, chuyên gia có thu nhập 30–40 triệu đồng/tháng tham gia giảng dạy lâu dài nếu mức chi trả chỉ dừng ở vài chục nghìn đồng mỗi tiết. Nếu không có chính sách đủ linh hoạt và cạnh tranh, việc tham gia của họ có thể chỉ mang tính ngắn hạn, thiếu sự gắn bó và đầu tư chiều sâu.
Ở góc độ chuyên môn, TS Nguyễn Phong Tân cho rằng, giỏi nghề chưa đồng nghĩa với giỏi dạy. Nhiều nghệ nhân có tay nghề cao nhưng có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng bài giảng, truyền đạt kiến thức một cách hệ thống hoặc quản lý lớp học. Do đó, dự thảo cần quy định rõ lộ trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm theo hướng ngắn hạn, thiết thực, nhằm bảo đảm chất lượng giảng dạy.
Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Vân Hồng kiến nghị cơ quan quản lý xây dựng cơ chế “chứng nhận sư phạm ngắn hạn”, tổ chức các khóa bồi dưỡng trong thời gian 1-2 tuần dành cho nghệ nhân, chuyên gia trước khi tham gia giảng dạy. Đồng thời, cần thiết kế mô hình tổ chức linh hoạt, không bắt buộc họ đảm nhiệm vai trò như giáo viên chính khóa, mà có thể tham gia dưới các hình thức như chuyên đề trải nghiệm, dự án ngắn hạn hoặc câu lạc bộ nghề.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện cơ chế tài chính được xem là yếu tố then chốt. Bộ GD&ĐT cần có hướng dẫn cụ thể, cho phép các cơ sở giáo dục áp dụng hình thức hợp đồng khoán việc, chi trả theo buổi hoặc theo chuyên đề, tạo điều kiện để nhà trường chủ động triển khai. Một số ý kiến cũng đề xuất nên lựa chọn các địa phương, cơ sở đủ điều kiện để thí điểm, từ đó rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.
Theo ông Nguyễn Văn Hạng, để chính sách sau khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương. Trong đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu chung về đội ngũ nghệ nhân, chuyên gia đủ tiêu chuẩn sẽ giúp các cơ sở giáo dục thuận lợi hơn trong việc kết nối, mời giảng.
Cùng với chuẩn hóa đội ngũ, yêu cầu nâng cấp cơ sở vật chất cũng cần được đặt ra tương xứng. Theo các chuyên gia, năng lực của người dạy khó có thể phát huy nếu điều kiện thực hành lạc hậu, thiết bị không đáp ứng yêu cầu. Do đó, chuẩn hóa giáo viên cần đi đôi với chuẩn hóa trang thiết bị, tạo môi trường đào tạo tiệm cận thực tiễn sản xuất.
Đánh giá về dự thảo, ông Nguyễn Văn Hạng cho rằng, việc ban hành Thông tư quy định tiêu chuẩn người dạy nghề là bước đi đúng hướng, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường và xu thế hội nhập quốc tế. Theo ông, khi rào cản về bằng cấp từng bước được tháo gỡ, nhường chỗ cho việc đề cao năng lực thực chất, giáo dục nghề nghiệp mới có cơ sở để hình thành lực lượng lao động vừa giỏi tay nghề, vừa vững vàng bản lĩnh trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao.
