Sách giáo khoa điện tử: Cơ hội bứt phá trong dạy và học
2026/03/05 17:27
GD&TĐ - Dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, quy trình chuyển thể và thẩm định sách giáo khoa điện tử từ sách giáo khoa bản in theo Chương trình GDPT 2018 đang nhận được nhiều ý kiến đồng thuận từ đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý.
Phần lớn cho rằng đây là bước đi phù hợp xu hướng chuyển đổi số, song cần triển khai thận trọng, có lộ trình và bảo đảm các yêu cầu sư phạm, kỹ thuật, hạ tầng.
Cú hích chuyển đổi số giáo dục
Thầy Trần Bình Trọng - giáo viên Trường THPT Định Thành (Cà Mau) đánh giá dự thảo cần thiết và phù hợp thực tiễn. Theo thầy, sách giáo khoa điện tử sẽ góp phần hình thành nguồn học liệu số phong phú, bảo đảm lợi ích người học và tạo nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số giáo dục.
Thầy Trọng cho rằng sách giáo khoa điện tử có khả năng tích hợp trên một nền tảng thông minh; đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp giáo viên theo dõi sát quá trình học của từng học sinh để điều chỉnh phương pháp phù hợp.
Bên cạnh đó, sách giáo khoa điện tử dễ cập nhật nội dung mới, có thể tích hợp video, hình ảnh, bài tập tương tác… tạo sự hấp dẫn, giúp học sinh tập trung lâu hơn. Người học cũng có thể tiếp cận tài liệu mọi lúc, mọi nơi nếu có Internet, thay vì phải mang theo nhiều sách giấy.
Cùng quan điểm ủng hộ, ông Trần Quang Điện - Hiệu trưởng Trường THPT Võ Văn Kiệt (Cà Mau) nhận định việc triển khai sách giáo khoa điện tử đòi hỏi đầu tư ban đầu về thiết bị nhưng lâu dài sẽ tiết kiệm hơn so với in ấn, cấp phát sách giáo khoa giấy hằng năm. Việc cập nhật, điều chỉnh nội dung môn học cũng nhanh và hiệu quả hơn.
Ông Điện nhấn mạnh, khi đưa sách giáo khoa điện tử vào giảng dạy, giáo viên buộc phải nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp dạy học. Đây là yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học.
Bà Cù Thị Trinh Loan - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Chính (Ninh Bình) cho rằng việc xây dựng tiêu chuẩn, quy trình chuyển thể sách giáo khoa điện tử phù hợp xu hướng. Tuy nhiên, với lứa tuổi đang hình thành nền tảng học tập và kỹ năng cơ bản, việc triển khai cần được tính toán kỹ để tránh tạo thêm áp lực cho học sinh và giáo viên.
Theo bà Loan, nếu được thiết kế khoa học, sách giáo khoa điện tử sẽ tăng tính trực quan nhờ hình ảnh, âm thanh, học liệu đa phương tiện, đồng thời giúp giáo viên linh hoạt hơn khi tổ chức hoạt động dạy học. Tuy vậy, sự chênh lệch về thiết bị và hạ tầng công nghệ giữa các địa phương, đặc biệt ở khu vực nông thôn, khiến việc áp dụng cần cân nhắc tính khả thi.
Giáo viên trường học vùng cao Nghệ An thường tải bài giảng vào USB để mang lên lớp dạy học, do hạ tầng Internet tại đây chưa bảo đảm. Ảnh: Hồ Lài
Cần thí điểm trước khi nhân rộng
Bà Cù Thị Trinh Loan - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Chính (Ninh Bình) đặc biệt lưu ý là mối quan hệ giữa sách giáo khoa điện tử và sách giáo khoa bản in. Nếu chỉ bổ sung học liệu số mà chưa tích hợp hợp lý, học sinh có thể phải tiếp nhận song song nhiều nguồn tài liệu, dẫn đến quá tải. Vì vậy, cần xác định rõ sách giáo khoa điện tử đóng vai trò hỗ trợ hay từng bước thay thế sách giáo khoa giấy.
Bà Loan đề xuất Bộ GD&ĐT tổ chức thí điểm tại một số địa phương đại diện vùng miền trước khi triển khai đại trà, đồng thời đánh giá khách quan hiệu quả học tập, khả năng thích ứng của học sinh, tác động đến thời lượng học và sức khỏe thị giác.
Công tác bồi dưỡng giáo viên cũng được xem là yếu tố quyết định, bởi chuyển sang sách giáo khoa điện tử không chỉ thay đổi hình thức tài liệu mà còn đòi hỏi điều chỉnh phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và quản lý lớp học.
“Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, nhưng cần bảo đảm nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi tiểu học”, bà Loan nhấn mạnh.
Ông Trần Quang Điện đồng tình với phương án thí điểm theo trường, địa phương hoặc môn học. Theo ông, không phải nơi nào cũng đủ điều kiện hạ tầng công nghệ; không phải học sinh nào cũng có thiết bị nếu không được hỗ trợ.
Nhiều trường đang thực hiện mô hình “Trường học không điện thoại”, nên nếu dùng sách giáo khoa điện tử sẽ phát sinh bài toán quản lý học sinh sử dụng thiết bị đúng mục đích, tránh chơi game, lướt mạng xã hội trong giờ học. Ông lưu ý việc học tập nhiều trên môi trường điện tử có thể ảnh hưởng đến thị lực, sức khỏe học sinh.
Ông Tăng Xuân Sơn - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thông Thụ 1 (Nghệ An) cho biết nhà trường đã kết hợp sách giáo khoa bản in và học liệu điện tử khi thực hiện Chương trình GDPT 2018. Học sinh tiểu học, đặc biệt ở vùng cao rất hứng thú với kênh hình, song Thông Thụ lại thuộc xã biên giới, Internet chưa phủ rộng, nhất là tại điểm trường lẻ.
Vì vậy, ông đề nghị quy định rõ sách giáo khoa điện tử phải cho phép tải trọn vẹn để sử dụng ngoại tuyến hoàn toàn trên thiết bị cá nhân, thay vì chỉ “có khả năng sử dụng trực tuyến hoặc tải về khi không có kết nối ổn định”. Giải pháp này sẽ phù hợp với học sinh vùng sâu, xa như các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong cũ của Nghệ An – nơi hạ tầng Internet còn hạn chế.
Tương tự, từ thực tiễn giảng dạy, thầy Phạm Văn Khải - giáo viên Trường THCS Yên Tân (Ninh Bình) đề xuất sách giáo khoa điện tử cần bảo đảm khả năng sử dụng ngoại tuyến hoặc hoạt động ổn định trong điều kiện mạng yếu để tránh gián đoạn việc học tại những địa bàn hạ tầng chưa đồng đều.
“Sách giáo khoa điện tử mở ra cơ hội đổi mới phương pháp dạy học, nhưng hiệu quả thực sự chỉ đạt được khi thiết kế xuất phát từ nhu cầu của học sinh và giáo viên, không đơn thuần dựa trên yếu tố công nghệ”, thầy Khải nêu quan điểm.
Giáo viên ở Cà Mau sử dụng bài giảng điện tử trong sách giáo khoa để giảng dạy. Ảnh: Quách Mến
Bảo đảm tính sư phạm, kỹ thuật, an toàn dữ liệu
Theo thầy Phạm Văn Khải - giáo viên Trường THCS Yên Tân (Ninh Bình), dự thảo đã bước đầu tạo hành lang pháp lý cho phát triển sách giáo khoa điện tử, song cần cụ thể hơn các tiêu chuẩn về tính sư phạm và bảo mật thông tin.
Theo thầy Khải, sách giáo khoa điện tử không nên chỉ dừng ở số hóa sách in mà cần thiết kế theo hướng tương tác, hỗ trợ tự học và cá nhân hóa quá trình tiếp nhận kiến thức. Video minh họa, bài tập tương tác, mô phỏng thí nghiệm… nếu xây dựng hợp lý sẽ nâng cao hiệu quả dạy học. Tuy nhiên, việc tích hợp quá nhiều hiệu ứng có thể gây mất tập trung, làm giảm vai trò định hướng tri thức của sách giáo khoa; vì vậy cấu trúc bài học vẫn phải logic, rõ ràng như sách truyền thống.
Một nội dung được nhiều giáo viên quan tâm là bảo mật dữ liệu người học. Khi sách giáo khoa điện tử tích hợp tính năng đăng nhập, lưu tiến trình, đánh giá trực tuyến, thông tin cá nhân học sinh sẽ được thu thập và lưu trữ trên nền tảng số.
Do đó, cần quy định rõ trách nhiệm đơn vị phát hành và quản lý hệ thống trong việc mã hóa, giới hạn khai thác thông tin và kiểm soát quyền truy cập. Theo thầy Khải, yêu cầu này đặc biệt quan trọng khi học sinh THCS sử dụng môi trường mạng thường xuyên nhưng kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế.
Tại Nghệ An, sở GD&ĐT đã tổ chức cho cán bộ quản lý, giáo viên cốt cán các cấp học trên địa bàn tỉnh nghiên cứu, thảo luận và góp ý cho dự thảo Thông tư. Căn cứ vào thực tiễn triển khai tại địa phương, nhiều cán bộ quản lý, nhà giáo tại Nghệ An góp ý thêm một số vấn đề nhằm đảm bảo tính chính xác, khoa học của nội dung sách giáo khoa điện tử; bảo mật dữ liệu người dùng; giải pháp để áp dụng hiệu quả, tối ưu.
Cụ thể, bổ sung nội dung sách giáo khoa điện tử được chỉnh sửa, cập nhật khi sách giáo khoa bản in chỉnh sửa, cập nhật hoặc khi phát hiện lỗi kỹ thuật, phần mềm gây ảnh hưởng đến quá trình sử dụng. Sách giáo khoa điện tử có đặc thù phát sinh lỗi phần mềm dù nội dung không đổi.
Cần có cơ chế cập nhật bản vá lỗi kỹ thuật linh hoạt hơn quy trình tái bản sách giấy. Đề nghị bổ sung cơ cấu thành viên bắt buộc phải có chuyên gia về công nghệ/lập trình. Theo đó, để đánh giá sâu về mặt kỹ thuật, trải nghiệm người dùng (UX/UI) và tính bảo mật, bên cạnh việc thẩm định nội dung sư phạm.
Đại diện Sở GD&ĐT Nghệ An nêu thêm, dự thảo quy định thời gian tiếp nhận hồ sơ đề nghị thẩm định sách giáo khoa điện tử vào tháng 6 hằng năm. Sở đề nghị chuyển lên sớm hơn vào tháng 3 hoặc tháng 4 hằng năm. Vì sau khi thẩm định cần thời gian chỉnh sửa, phê duyệt để kịp đưa vào sử dụng trước khai giảng tháng 9 hàng năm.
Sách giáo khoa điện tử dễ cập nhật nội dung mới, có thể tích hợp video, hình ảnh, bài tập tương tác… tạo sự hấp dẫn cho học sinh. Ảnh minh họa: ITN
Phần lớn cho rằng đây là bước đi phù hợp xu hướng chuyển đổi số, song cần triển khai thận trọng, có lộ trình và bảo đảm các yêu cầu sư phạm, kỹ thuật, hạ tầng.
Cú hích chuyển đổi số giáo dục
Thầy Trần Bình Trọng - giáo viên Trường THPT Định Thành (Cà Mau) đánh giá dự thảo cần thiết và phù hợp thực tiễn. Theo thầy, sách giáo khoa điện tử sẽ góp phần hình thành nguồn học liệu số phong phú, bảo đảm lợi ích người học và tạo nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số giáo dục.
Thầy Trọng cho rằng sách giáo khoa điện tử có khả năng tích hợp trên một nền tảng thông minh; đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp giáo viên theo dõi sát quá trình học của từng học sinh để điều chỉnh phương pháp phù hợp.
Bên cạnh đó, sách giáo khoa điện tử dễ cập nhật nội dung mới, có thể tích hợp video, hình ảnh, bài tập tương tác… tạo sự hấp dẫn, giúp học sinh tập trung lâu hơn. Người học cũng có thể tiếp cận tài liệu mọi lúc, mọi nơi nếu có Internet, thay vì phải mang theo nhiều sách giấy.
Cùng quan điểm ủng hộ, ông Trần Quang Điện - Hiệu trưởng Trường THPT Võ Văn Kiệt (Cà Mau) nhận định việc triển khai sách giáo khoa điện tử đòi hỏi đầu tư ban đầu về thiết bị nhưng lâu dài sẽ tiết kiệm hơn so với in ấn, cấp phát sách giáo khoa giấy hằng năm. Việc cập nhật, điều chỉnh nội dung môn học cũng nhanh và hiệu quả hơn.
Ông Điện nhấn mạnh, khi đưa sách giáo khoa điện tử vào giảng dạy, giáo viên buộc phải nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp dạy học. Đây là yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học.
Bà Cù Thị Trinh Loan - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Chính (Ninh Bình) cho rằng việc xây dựng tiêu chuẩn, quy trình chuyển thể sách giáo khoa điện tử phù hợp xu hướng. Tuy nhiên, với lứa tuổi đang hình thành nền tảng học tập và kỹ năng cơ bản, việc triển khai cần được tính toán kỹ để tránh tạo thêm áp lực cho học sinh và giáo viên.
Theo bà Loan, nếu được thiết kế khoa học, sách giáo khoa điện tử sẽ tăng tính trực quan nhờ hình ảnh, âm thanh, học liệu đa phương tiện, đồng thời giúp giáo viên linh hoạt hơn khi tổ chức hoạt động dạy học. Tuy vậy, sự chênh lệch về thiết bị và hạ tầng công nghệ giữa các địa phương, đặc biệt ở khu vực nông thôn, khiến việc áp dụng cần cân nhắc tính khả thi.
Giáo viên trường học vùng cao Nghệ An thường tải bài giảng vào USB để mang lên lớp dạy học, do hạ tầng Internet tại đây chưa bảo đảm. Ảnh: Hồ Lài
Cần thí điểm trước khi nhân rộng
Bà Cù Thị Trinh Loan - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Chính (Ninh Bình) đặc biệt lưu ý là mối quan hệ giữa sách giáo khoa điện tử và sách giáo khoa bản in. Nếu chỉ bổ sung học liệu số mà chưa tích hợp hợp lý, học sinh có thể phải tiếp nhận song song nhiều nguồn tài liệu, dẫn đến quá tải. Vì vậy, cần xác định rõ sách giáo khoa điện tử đóng vai trò hỗ trợ hay từng bước thay thế sách giáo khoa giấy.
Bà Loan đề xuất Bộ GD&ĐT tổ chức thí điểm tại một số địa phương đại diện vùng miền trước khi triển khai đại trà, đồng thời đánh giá khách quan hiệu quả học tập, khả năng thích ứng của học sinh, tác động đến thời lượng học và sức khỏe thị giác.
Công tác bồi dưỡng giáo viên cũng được xem là yếu tố quyết định, bởi chuyển sang sách giáo khoa điện tử không chỉ thay đổi hình thức tài liệu mà còn đòi hỏi điều chỉnh phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và quản lý lớp học.
“Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, nhưng cần bảo đảm nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi tiểu học”, bà Loan nhấn mạnh.
Ông Trần Quang Điện đồng tình với phương án thí điểm theo trường, địa phương hoặc môn học. Theo ông, không phải nơi nào cũng đủ điều kiện hạ tầng công nghệ; không phải học sinh nào cũng có thiết bị nếu không được hỗ trợ.
Nhiều trường đang thực hiện mô hình “Trường học không điện thoại”, nên nếu dùng sách giáo khoa điện tử sẽ phát sinh bài toán quản lý học sinh sử dụng thiết bị đúng mục đích, tránh chơi game, lướt mạng xã hội trong giờ học. Ông lưu ý việc học tập nhiều trên môi trường điện tử có thể ảnh hưởng đến thị lực, sức khỏe học sinh.
Ông Tăng Xuân Sơn - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thông Thụ 1 (Nghệ An) cho biết nhà trường đã kết hợp sách giáo khoa bản in và học liệu điện tử khi thực hiện Chương trình GDPT 2018. Học sinh tiểu học, đặc biệt ở vùng cao rất hứng thú với kênh hình, song Thông Thụ lại thuộc xã biên giới, Internet chưa phủ rộng, nhất là tại điểm trường lẻ.
Vì vậy, ông đề nghị quy định rõ sách giáo khoa điện tử phải cho phép tải trọn vẹn để sử dụng ngoại tuyến hoàn toàn trên thiết bị cá nhân, thay vì chỉ “có khả năng sử dụng trực tuyến hoặc tải về khi không có kết nối ổn định”. Giải pháp này sẽ phù hợp với học sinh vùng sâu, xa như các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong cũ của Nghệ An – nơi hạ tầng Internet còn hạn chế.
Tương tự, từ thực tiễn giảng dạy, thầy Phạm Văn Khải - giáo viên Trường THCS Yên Tân (Ninh Bình) đề xuất sách giáo khoa điện tử cần bảo đảm khả năng sử dụng ngoại tuyến hoặc hoạt động ổn định trong điều kiện mạng yếu để tránh gián đoạn việc học tại những địa bàn hạ tầng chưa đồng đều.
“Sách giáo khoa điện tử mở ra cơ hội đổi mới phương pháp dạy học, nhưng hiệu quả thực sự chỉ đạt được khi thiết kế xuất phát từ nhu cầu của học sinh và giáo viên, không đơn thuần dựa trên yếu tố công nghệ”, thầy Khải nêu quan điểm.
Giáo viên ở Cà Mau sử dụng bài giảng điện tử trong sách giáo khoa để giảng dạy. Ảnh: Quách Mến
Bảo đảm tính sư phạm, kỹ thuật, an toàn dữ liệu
Theo thầy Phạm Văn Khải - giáo viên Trường THCS Yên Tân (Ninh Bình), dự thảo đã bước đầu tạo hành lang pháp lý cho phát triển sách giáo khoa điện tử, song cần cụ thể hơn các tiêu chuẩn về tính sư phạm và bảo mật thông tin.
Theo thầy Khải, sách giáo khoa điện tử không nên chỉ dừng ở số hóa sách in mà cần thiết kế theo hướng tương tác, hỗ trợ tự học và cá nhân hóa quá trình tiếp nhận kiến thức. Video minh họa, bài tập tương tác, mô phỏng thí nghiệm… nếu xây dựng hợp lý sẽ nâng cao hiệu quả dạy học. Tuy nhiên, việc tích hợp quá nhiều hiệu ứng có thể gây mất tập trung, làm giảm vai trò định hướng tri thức của sách giáo khoa; vì vậy cấu trúc bài học vẫn phải logic, rõ ràng như sách truyền thống.
Một nội dung được nhiều giáo viên quan tâm là bảo mật dữ liệu người học. Khi sách giáo khoa điện tử tích hợp tính năng đăng nhập, lưu tiến trình, đánh giá trực tuyến, thông tin cá nhân học sinh sẽ được thu thập và lưu trữ trên nền tảng số.
Do đó, cần quy định rõ trách nhiệm đơn vị phát hành và quản lý hệ thống trong việc mã hóa, giới hạn khai thác thông tin và kiểm soát quyền truy cập. Theo thầy Khải, yêu cầu này đặc biệt quan trọng khi học sinh THCS sử dụng môi trường mạng thường xuyên nhưng kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế.
Tại Nghệ An, sở GD&ĐT đã tổ chức cho cán bộ quản lý, giáo viên cốt cán các cấp học trên địa bàn tỉnh nghiên cứu, thảo luận và góp ý cho dự thảo Thông tư. Căn cứ vào thực tiễn triển khai tại địa phương, nhiều cán bộ quản lý, nhà giáo tại Nghệ An góp ý thêm một số vấn đề nhằm đảm bảo tính chính xác, khoa học của nội dung sách giáo khoa điện tử; bảo mật dữ liệu người dùng; giải pháp để áp dụng hiệu quả, tối ưu.
Cụ thể, bổ sung nội dung sách giáo khoa điện tử được chỉnh sửa, cập nhật khi sách giáo khoa bản in chỉnh sửa, cập nhật hoặc khi phát hiện lỗi kỹ thuật, phần mềm gây ảnh hưởng đến quá trình sử dụng. Sách giáo khoa điện tử có đặc thù phát sinh lỗi phần mềm dù nội dung không đổi.
Cần có cơ chế cập nhật bản vá lỗi kỹ thuật linh hoạt hơn quy trình tái bản sách giấy. Đề nghị bổ sung cơ cấu thành viên bắt buộc phải có chuyên gia về công nghệ/lập trình. Theo đó, để đánh giá sâu về mặt kỹ thuật, trải nghiệm người dùng (UX/UI) và tính bảo mật, bên cạnh việc thẩm định nội dung sư phạm.
Đại diện Sở GD&ĐT Nghệ An nêu thêm, dự thảo quy định thời gian tiếp nhận hồ sơ đề nghị thẩm định sách giáo khoa điện tử vào tháng 6 hằng năm. Sở đề nghị chuyển lên sớm hơn vào tháng 3 hoặc tháng 4 hằng năm. Vì sau khi thẩm định cần thời gian chỉnh sửa, phê duyệt để kịp đưa vào sử dụng trước khai giảng tháng 9 hàng năm.
