Đợt sắp xếp, tinh gọn mạng lưới cơ sở giáo dục đang bước vào giai đoạn quyết định. Khi nhiều trường được sắp xếp, hợp nhất, tổ chức lại với quy mô lớn hơn, phạm vi quản lý rộng hơn và yêu cầu quản trị cũng cao hơn trước. Thực tế này đặt ra yêu cầu mới người đứng đầu nhà trường sau sắp xếp.
Nếu trước đây, hiệu trưởng quản lý một trường với quy mô nhất định thì sau sáp nhập, họ có thể phải điều hành nhiều điểm trường, nhiều cấp học, đội ngũ giáo viên đông hơn, số lượng học sinh lớn hơn và những yêu cầu quản trị phức tạp hơn. Điều đó cho thấy việc lựa chọn “thuyền trưởng” không còn đơn thuần là công tác cán bộ, mà đã trở thành yếu tố quyết định chất lượng của quá trình đổi mới giáo dục.
Trong bối cảnh ấy, đề xuất nghiên cứu thi tuyển chức danh hiệu trưởng nhận được sự đồng tình của nhiều chuyên gia, nhà khoa học và dư luận xã hội. Vẫn biết, đây không phải là câu chuyện mới, nhưng lại trở nên thời sự khi cả nước đang tiến hành sắp xếp lại hệ thống trường học với quy mô chưa từng có.
Cần hiểu tường minh rằng, mục tiêu của thi tuyển không phải để tạo thêm một kỳ thi, mà nhằm tạo ra cơ chế cạnh tranh lành mạnh, lựa chọn đúng người có năng lực lãnh đạo và tầm nhìn phát triển nhà trường.
Một hiệu trưởng giỏi không chỉ là người quản lý tốt công việc hành chính. Quan trọng hơn, đó phải là người có khả năng xây dựng văn hóa nhà trường, truyền cảm hứng cho giáo viên, kết nối phụ huynh, dẫn dắt đổi mới chuyên môn và tạo động lực phát triển cho cả tập thể. Khi quy mô trường học ngày càng lớn, những phẩm chất này càng trở nên cần thiết.
Thực tế đã chứng minh, nhiều cơ sở giáo dục thành công không phải nhờ điều kiện vật chất vượt trội, mà bởi có người đứng đầu đủ bản lĩnh để quy tụ đội ngũ, dám đổi mới và dám chịu trách nhiệm. Vì thế, thi tuyển hiệu trưởng nếu được thiết kế khoa học, sẽ tạo cơ hội để mỗi ứng viên chứng minh năng lực bằng chính đề án phát triển nhà trường, bằng tư duy quản trị và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn. Đây cũng là dịp để cơ quan quản lý đánh giá toàn diện hơn thay vì chỉ dựa vào hồ sơ hay quá trình công tác.
Tuy nhiên, thi tuyển không phải "chiếc đũa thần". Một kỳ thi tốt chỉ có ý nghĩa khi đi kèm bộ tiêu chí rõ ràng, minh bạch và thống nhất. Điều cần đánh giá không chỉ là kiến thức quản lý mà còn là năng lực lãnh đạo, khả năng quản trị sự thay đổi, kỹ năng xây dựng đội ngũ, năng lực ứng dụng công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số và tạo dựng môi trường giáo dục nhân văn.
Bên cạnh đó, tiếng nói của tập thể nhà trường cũng cần được coi trọng. Giáo viên là những người trực tiếp đồng hành với hiệu trưởng trong quá trình thực hiện mọi chủ trương, kế hoạch. Do đó nên chăng có cơ chế tham khảo ý kiến tập thể sẽ góp phần bảo đảm tính khách quan, tăng sự đồng thuận và hạn chế những băn khoăn sau khi bổ nhiệm.
Quan trọng hơn, thi tuyển chỉ là điểm khởi đầu. Sau khi được lựa chọn, hiệu trưởng cần được trao quyền tương xứng với trách nhiệm. Không thể kỳ vọng người “thuyền trưởng” dám đổi mới nếu mọi quyết định đều phụ thuộc vào cấp trên hoặc bị ràng buộc bởi quá nhiều thủ tục hành chính. Quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình; đó mới là nền tảng của quản trị trường học hiện đại.
Đợt sắp xếp mạng lưới trường học lần này không chỉ nhằm giảm đầu mối quản lý. Mục tiêu lớn hơn là xây dựng những cơ sở giáo dục có quy mô hợp lý, hoạt động hiệu quả và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn mới. Muốn vậy phải bắt đầu từ việc chọn đúng người dẫn dắt. Phẩm chất lãnh đạo, năng lực quản trị và khát vọng đổi mới của người hiệu trưởng sẽ là yếu tố tạo nên sức sống lâu dài cho nhà trường. Suy cho cùng, sắp xếp trường học là sắp xếp tổ chức; còn lựa chọn hiệu trưởng là lựa chọn tương lai của một ngôi trường.
