Cần hành lang pháp lý bảo vệ trẻ em trước mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo

GD&TĐ - Sự phát triển của mạng xã hội và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra nhiều thách thức mới với công tác bảo vệ trẻ em.



Theo đó, cần có quy định để quản lý việc tiếp cận của trẻ em đối với mạng xã hội và các công cụ AI chưa được kiểm soát để bảo vệ các em.

Quản lý trẻ em tiếp cận mạng xã hội chưa được kiểm soát

Tại cuộc họp về tình hình thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm của ngành Giáo dục do Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu chủ trì, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn có đề cập đến xây dựng môi trường giáo dục an toàn. Bộ trưởng cho rằng trách nhiệm của nhà trường không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống và xây dựng môi trường học tập an toàn cho học sinh.

Theo Bộ trưởng, không gian mạng đang trở thành môi trường mà học sinh dành rất nhiều thời gian để học tập, giao tiếp và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển của mạng xã hội và các ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo vệ trẻ em. Do đó, cần có các quy định để quản lý việc tiếp cận của trẻ em đối với mạng xã hội và các công cụ AI chưa được kiểm soát, không phải để hạn chế quyền của người dân mà là để bảo vệ các em.

Bộ trưởng nhấn mạnh, giáo dục là trách nhiệm của toàn xã hội. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các cơ quan liên quan để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tán thành với phát biểu của Bộ trưởng, ông Lê Tuấn Tứ - nguyên Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Khánh Hòa nhắc lại, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030". Ông cho rằng, mạng xã hội mang lại nhiều cơ hội cho trẻ em trong học tập, tiếp cận thông tin, giao tiếp và phát triển kỹ năng, nhưng đây cũng là môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu không có các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Do đó, cần có các quy định pháp luật để kiểm soát việc trẻ em tiếp cận mạng xã hội. Cơ quan quản lý cần thường xuyên cập nhật các hành vi, mối quan hệ mới phát sinh trên môi trường mạng để có biện pháp điều chỉnh kịp thời, phù hợp với thực tiễn.



Xây dựng "hệ miễn dịch số"

Từng đề nghị nghiên cứu các giải pháp phù hợp, trong đó có phương án hạn chế hoặc cấm trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến, bà Nguyễn Thị Mai Thoa (đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng) nhấn mạnh, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ là trách nhiệm của cha mẹ, cũng không thể chỉ giao cho nhà trường hay chờ đợi sự tự giác của các nền tảng công nghệ.

Điều mà chúng ta cần lúc này là xây dựng một hệ sinh thái toàn diện, đồng bộ, nhất quán bảo vệ trẻ em trên môi trường số phù hợp với điều kiện Việt Nam và xu thế trên thế giới.

Để làm được điều đó, bà Nguyễn Thị Mai Thoa gợi mở, trước hết cần sớm hoàn thiện khung pháp lý theo hướng quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng trong việc bảo vệ người dùng chưa thành niên; nghiên cứu các giải pháp công nghệ như xác minh độ tuổi, thiết lập chế độ mặc định an toàn cho tài khoản trẻ em; tăng cường cơ chế báo cáo, tiếp nhận phản ánh và xử lý nhanh, nghiêm các nội dung độc hại, đặc biệt là những nội dung có nguy cơ tác động trực tiếp đến trẻ em; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật về bảo vệ trẻ em trên môi trường số…

Bên cạnh đó, cơ chế quản lý cũng phải tính đến các “khoảng trống” dễ bị lợi dụng, hạn chế tối đa tình trạng lách luật, vượt qua các rào cản kỹ thuật hoặc sử dụng tài khoản của người khác để tiếp cận những nền tảng, nội dung không phù hợp với lứa tuổi.

Ngoài ra, giáo viên cần được trang bị kiến thức để hướng dẫn học sinh sử dụng AI và mạng xã hội có trách nhiệm. Phụ huynh cần được hỗ trợ để hiểu rằng quản lý con trên môi trường số không đơn thuần là giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, mà còn là đồng hành, trò chuyện và cùng con xây dựng “hệ miễn dịch” số, kỹ năng số.

Ở cấp độ nhà trường, kỹ năng công dân số, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, nhận diện lừa đảo trực tuyến và ứng xử trên môi trường mạng… cần trở thành những nội dung giáo dục định kỳ. Cùng với đó là tăng cường hoạt động thể thao, nghệ thuật, đọc sách, câu lạc bộ và trải nghiệm thực tế để giúp học sinh cân bằng giữa đời sống số và đời sống thực.

“Chúng ta không nên tiếp cận vấn đề bằng tư duy “cấm” hay “thả nổi”. Trẻ em có quyền tiếp cận Internet, AI và những thành tựu khoa học công nghệ của nhân loại. Nhưng quyền ấy phải đi cùng một môi trường đủ an toàn, đủ nhân văn và đủ trách nhiệm” - bà Nguyễn Thị Mai Thoa nêu quan điểm.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn An Giang) nói, bên cạnh những tác động tích cực, bà rất lo lắng ảnh hưởng tiêu cực của mạng xã hội đối với lứa tuổi thanh thiếu niên. Hầu hết các em thiếu kiến thức, kỹ năng sử dụng, dễ bị nghiện mạng xã hội.

Dẫn số liệu khảo sát của UNICEF tại Việt Nam năm 2022, 82% trẻ 12-13 tuổi và 93% trẻ 14-15 tuổi sử dụng Internet mỗi ngày, thời gian dùng mạng xã hội trung bình 5-7 tiếng, bà Châu Quỳnh Dao – đại biểu Quốc hội Đoàn An Giang cảnh báo, nếu dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, các em sẽ chịu hậu quả nặng nề về sức khỏe thể chất và tinh thần.

Khảo sát cho thấy chỉ 21% trẻ tự tin có đủ kiến thức, kỹ năng ứng phó rủi ro từ mạng xã hội. Trong khi đó, các em có thể bị suy giảm hệ miễn dịch do mất ngủ triền miên, thiếu vận động; mắc bệnh về mắt, cột sống; não bộ kém tư duy, sáng tạo. Sức khỏe tâm thần cũng giảm sút với biểu hiện lo âu, căng thẳng, dễ kích động, trầm cảm và tự hủy hoại bản thân.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ rà soát hệ thống chính sách pháp luật, quy định rõ độ tuổi trẻ em được sử dụng mạng xã hội và giới hạn thời gian truy cập; nhà trường tổ chức dạy học hai buổi mỗi ngày, tăng hoạt động ngoại khóa, đa dạng hình thức học tập.

Về phía gia đình, cha mẹ cần nghiêm khắc với con cái, đặc biệt trong bữa ăn, trước giờ đi ngủ phải nói không với thiết bị điện tử. "Trẻ em cũng phải có ý chí, quyết tâm vượt qua cám dỗ của thế giới ảo" - bà Châu Quỳnh Dao khuyến nghị.



Theo đó, cần có quy định để quản lý việc tiếp cận của trẻ em đối với mạng xã hội và các công cụ AI chưa được kiểm soát để bảo vệ các em.

Quản lý trẻ em tiếp cận mạng xã hội chưa được kiểm soát

Tại cuộc họp về tình hình thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm của ngành Giáo dục do Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu chủ trì, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn có đề cập đến xây dựng môi trường giáo dục an toàn. Bộ trưởng cho rằng trách nhiệm của nhà trường không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống và xây dựng môi trường học tập an toàn cho học sinh.

Theo Bộ trưởng, không gian mạng đang trở thành môi trường mà học sinh dành rất nhiều thời gian để học tập, giao tiếp và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển của mạng xã hội và các ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo vệ trẻ em. Do đó, cần có các quy định để quản lý việc tiếp cận của trẻ em đối với mạng xã hội và các công cụ AI chưa được kiểm soát, không phải để hạn chế quyền của người dân mà là để bảo vệ các em.

Bộ trưởng nhấn mạnh, giáo dục là trách nhiệm của toàn xã hội. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các cơ quan liên quan để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tán thành với phát biểu của Bộ trưởng, ông Lê Tuấn Tứ - nguyên Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Khánh Hòa nhắc lại, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030". Ông cho rằng, mạng xã hội mang lại nhiều cơ hội cho trẻ em trong học tập, tiếp cận thông tin, giao tiếp và phát triển kỹ năng, nhưng đây cũng là môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu không có các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Do đó, cần có các quy định pháp luật để kiểm soát việc trẻ em tiếp cận mạng xã hội. Cơ quan quản lý cần thường xuyên cập nhật các hành vi, mối quan hệ mới phát sinh trên môi trường mạng để có biện pháp điều chỉnh kịp thời, phù hợp với thực tiễn.



Xây dựng "hệ miễn dịch số"

Từng đề nghị nghiên cứu các giải pháp phù hợp, trong đó có phương án hạn chế hoặc cấm trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến, bà Nguyễn Thị Mai Thoa (đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng) nhấn mạnh, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ là trách nhiệm của cha mẹ, cũng không thể chỉ giao cho nhà trường hay chờ đợi sự tự giác của các nền tảng công nghệ.

Điều mà chúng ta cần lúc này là xây dựng một hệ sinh thái toàn diện, đồng bộ, nhất quán bảo vệ trẻ em trên môi trường số phù hợp với điều kiện Việt Nam và xu thế trên thế giới.

Để làm được điều đó, bà Nguyễn Thị Mai Thoa gợi mở, trước hết cần sớm hoàn thiện khung pháp lý theo hướng quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng trong việc bảo vệ người dùng chưa thành niên; nghiên cứu các giải pháp công nghệ như xác minh độ tuổi, thiết lập chế độ mặc định an toàn cho tài khoản trẻ em; tăng cường cơ chế báo cáo, tiếp nhận phản ánh và xử lý nhanh, nghiêm các nội dung độc hại, đặc biệt là những nội dung có nguy cơ tác động trực tiếp đến trẻ em; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật về bảo vệ trẻ em trên môi trường số…

Bên cạnh đó, cơ chế quản lý cũng phải tính đến các “khoảng trống” dễ bị lợi dụng, hạn chế tối đa tình trạng lách luật, vượt qua các rào cản kỹ thuật hoặc sử dụng tài khoản của người khác để tiếp cận những nền tảng, nội dung không phù hợp với lứa tuổi.

Ngoài ra, giáo viên cần được trang bị kiến thức để hướng dẫn học sinh sử dụng AI và mạng xã hội có trách nhiệm. Phụ huynh cần được hỗ trợ để hiểu rằng quản lý con trên môi trường số không đơn thuần là giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, mà còn là đồng hành, trò chuyện và cùng con xây dựng “hệ miễn dịch” số, kỹ năng số.

Ở cấp độ nhà trường, kỹ năng công dân số, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, nhận diện lừa đảo trực tuyến và ứng xử trên môi trường mạng… cần trở thành những nội dung giáo dục định kỳ. Cùng với đó là tăng cường hoạt động thể thao, nghệ thuật, đọc sách, câu lạc bộ và trải nghiệm thực tế để giúp học sinh cân bằng giữa đời sống số và đời sống thực.

“Chúng ta không nên tiếp cận vấn đề bằng tư duy “cấm” hay “thả nổi”. Trẻ em có quyền tiếp cận Internet, AI và những thành tựu khoa học công nghệ của nhân loại. Nhưng quyền ấy phải đi cùng một môi trường đủ an toàn, đủ nhân văn và đủ trách nhiệm” - bà Nguyễn Thị Mai Thoa nêu quan điểm.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn An Giang) nói, bên cạnh những tác động tích cực, bà rất lo lắng ảnh hưởng tiêu cực của mạng xã hội đối với lứa tuổi thanh thiếu niên. Hầu hết các em thiếu kiến thức, kỹ năng sử dụng, dễ bị nghiện mạng xã hội.

Dẫn số liệu khảo sát của UNICEF tại Việt Nam năm 2022, 82% trẻ 12-13 tuổi và 93% trẻ 14-15 tuổi sử dụng Internet mỗi ngày, thời gian dùng mạng xã hội trung bình 5-7 tiếng, bà Châu Quỳnh Dao – đại biểu Quốc hội Đoàn An Giang cảnh báo, nếu dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, các em sẽ chịu hậu quả nặng nề về sức khỏe thể chất và tinh thần.

Khảo sát cho thấy chỉ 21% trẻ tự tin có đủ kiến thức, kỹ năng ứng phó rủi ro từ mạng xã hội. Trong khi đó, các em có thể bị suy giảm hệ miễn dịch do mất ngủ triền miên, thiếu vận động; mắc bệnh về mắt, cột sống; não bộ kém tư duy, sáng tạo. Sức khỏe tâm thần cũng giảm sút với biểu hiện lo âu, căng thẳng, dễ kích động, trầm cảm và tự hủy hoại bản thân.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ rà soát hệ thống chính sách pháp luật, quy định rõ độ tuổi trẻ em được sử dụng mạng xã hội và giới hạn thời gian truy cập; nhà trường tổ chức dạy học hai buổi mỗi ngày, tăng hoạt động ngoại khóa, đa dạng hình thức học tập.

Về phía gia đình, cha mẹ cần nghiêm khắc với con cái, đặc biệt trong bữa ăn, trước giờ đi ngủ phải nói không với thiết bị điện tử. "Trẻ em cũng phải có ý chí, quyết tâm vượt qua cám dỗ của thế giới ảo" - bà Châu Quỳnh Dao khuyến nghị.