Giáo dục kỹ năng sống bậc tiểu học đừng để chỉ còn là lời hay, ý đẹp

Phụ huynh và giáo viên đều mong trẻ được rèn kỹ năng ứng phó, tự chăm sóc bản thân, để kiến thức trở thành hành trang vững chắc trong đời.

Khi bài học xa rời thực tế

Giáo dục kỹ năng sống đang được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của chương trình giáo dục phổ thông mới, đặc biệt ở cấp tiểu học – giai đoạn nền tảng hình thành nhân cách, thói quen và cách ứng xử xã hội của trẻ. Tại Ninh Bình, nhiều trường tiểu học đã triển khai dạy kỹ năng sống dưới nhiều hình thức khác nhau: lồng ghép trong môn Đạo đức, Hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp, hay thông qua các hoạt động ngoại khóa chuyên đề.

Tuy nhiên, theo phản ánh từ giáo viên, phụ huynh và chính các em học sinh, nội dung hiện nay vẫn còn hạn chế về chiều sâu. Nhiều bài học thiên về lý thuyết, nặng khái niệm, ít được thực hành, dẫn đến việc học sinh khó áp dụng các kỹ năng này vào đời sống hàng ngày. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới phương pháp dạy kỹ năng sống, gắn lý thuyết với thực hành, để trẻ không chỉ hiểu mà còn biết vận dụng trong các tình huống thực tế.

Cô Nguyễn Thị Huyền - Trường tiểu học Trần Tế Xương (Nam Định, Ninh Bình) chia sẻ: “Học sinh được học về tình yêu thương, sự hợp tác, lòng biết ơn… nhưng khi bị bạn trêu chọc, gặp người lạ ngoài đường hay bị thương nhẹ trong lớp, các em thường lúng túng, không biết phản ứng ra sao. Chương trình hiện nay vẫn nặng tính lý tưởng, thiếu những tình huống gần gũi để các em thực sự trải nghiệm”.

Khoảng cách giữa bài học trên lớp và cuộc sống ngoài trường cũng hiện rõ trong các hoạt động trải nghiệm. Nhiều nơi tổ chức dạy kỹ năng sống theo kiểu “phong trào”, định kỳ theo các sự kiện, nhưng chưa được lồng ghép chặt chẽ vào chương trình chính khóa. Vì vậy, kỹ năng sống vẫn mang tính “bổ sung” nhiều hơn là một phần tất yếu trong hành vi giáo dục hằng ngày.

Nỗi lo của phụ huynh

Ở góc nhìn phụ huynh, những băn khoăn về kỹ năng sống của trẻ càng rõ nét. Nhiều cha mẹ mong muốn con được học các kỹ năng cụ thể để tự chăm sóc và bảo vệ bản thân. Chị Nguyễn Thị Hồng, phụ huynh học sinh lớp 2 tại xã Ý Yên, chia sẻ: “Cháu nhà tôi thường kể được học những bài về sống chan hòa, yêu quý bạn bè, cư xử tốt… nhưng lại không biết xử lý khi bị lạc ở siêu thị hay khi có người lạ bắt chuyện. Tôi nghĩ những kỹ năng đó rất cần thiết và nên được dạy sớm, vì gắn với thực tế hàng ngày của các cháu hơn”.

Cùng chung nỗi lo, anh Trần Văn Dũng, phụ huynh học sinh lớp 3 tại phường Nam Định, chia sẻ: “Tôi chỉ mong con biết tự chăm sóc bản thân. Nhiều khi cháu ở nhà một mình mà không biết xử lý khi mất điện, hay khi có người lạ gõ cửa. Nếu các con được học cụ thể những tình huống như vậy ở trường, phụ huynh chúng tôi sẽ yên tâm hơn nhiều”.

Ở lứa tuổi lớn hơn, mối quan tâm của phụ huynh lại mở rộng. Chị Phạm Thị Mai, phụ huynh học sinh lớp 5 tại phường Lý Thường Kiệt, bày tỏ: “Trẻ con bây giờ tiếp xúc công nghệ sớm, nguy cơ cũng nhiều hơn. Tôi mong nhà trường dạy thêm kỹ năng sử dụng mạng an toàn, nhận biết thông tin xấu, cách bảo vệ bản thân trước nguy cơ từ mạng xã hội. Những điều này đôi khi bố mẹ ở nhà cũng khó truyền đạt hết cho con”.

Điểm chung trong tâm tư của các phụ huynh là mong con được rèn luyện những kỹ năng cơ bản, thiết thực: phòng tránh xâm hại, ứng phó khi cháy nổ, sơ cứu cơ bản, gọi điện cứu trợ… Họ cũng nhấn mạnh, kỹ năng sống chỉ thực sự phát huy khi được rèn luyện đồng bộ ở cả ba môi trường: nhà – trường – xã hội. Nếu thiếu sự kết nối này, trẻ dễ rơi vào tình trạng “học mà không hành”, thậm chí gặp nguy hiểm vì thiếu phản xạ cơ bản.

Đổi mới từ nhà trường

Về phía nhà trường, nỗ lực đổi mới trong dạy kỹ năng sống là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu tài liệu chuẩn hóa và đội ngũ giáo viên được đào tạo bài bản. Một cán bộ quản lý giáo dục tại Ninh Bình thẳng thắn chia sẻ: “Chúng tôi quan tâm đến giáo dục kỹ năng sống, nhưng để tổ chức một tiết học thực hành đúng nghĩa, cần tài liệu, chuyên gia, cơ sở vật chất và cả thời gian. Giáo viên chủ nhiệm rất tâm huyết, song họ không thể kiêm nhiệm tất cả”.

Nếu chỉ dựa vào năng lực và sáng kiến của từng giáo viên, việc dạy kỹ năng sống sẽ thiếu đồng bộ, dễ lệch chuẩn. Ngược lại, nếu có bộ tài liệu mẫu, sự hướng dẫn từ ngành giáo dục cùng cơ chế phối hợp với công an, y tế, phụ huynh…, quá trình giảng dạy sẽ nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

Thực tế, một số trường tiểu học tại Ninh Bình đã triển khai những mô hình sáng tạo như “Ngày kỹ năng sống”, hội chợ trải nghiệm hay chuyên đề kỹ năng theo chủ điểm tháng. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy nếu có đủ sự chủ động và hỗ trợ, nhà trường hoàn toàn có thể tổ chức các hoạt động sinh động, gần gũi và phù hợp với lứa tuổi học sinh.

Theo cô Nguyễn Thị Mùi - Trường Tiểu học Liêm Phong (Liêm Hà, Ninh Bình), “dạy kỹ năng sống không thể chỉ là khẩu hiệu hay lời khuyên đạo đức. Đó phải là một quá trình giáo dục hành vi, gắn với đặc điểm phát triển của trẻ và hoàn cảnh sống thực tế, giúp hình thành phản xạ ứng xử hàng ngày”.

Ở bậc tiểu học, học sinh chưa có khả năng phân tích sâu, nhưng quan sát tốt và tiếp thu nhanh qua thực hành. Vì vậy, bài học kỹ năng sống cần xuất phát từ trải nghiệm trực tiếp: trò chơi mô phỏng, hoạt động nhóm, tình huống thực tế do giáo viên dẫn dắt.

Ninh Bình, với nền giáo dục ổn định và đội ngũ nhà giáo tận tâm, có đủ điều kiện để đi đầu trong đổi mới dạy kỹ năng sống. Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả, cần nhìn nhận rõ rằng kỹ năng sống không phải là “phần phụ”, mà là trụ cột của giáo dục nhân cách.

Nếu không dạy đúng - đủ - sát thực, học sinh sẽ bước vào đời với một “kho kiến thức đẹp” nhưng thiếu hành trang để thích nghi và ứng phó với thực tế. Khi đó, giáo dục kỹ năng sống sẽ chỉ còn là những “lời hay, ý đẹp” - điều mà phụ huynh, giáo viên và xã hội đều không mong muốn.

Kỹ năng sống chỉ thực sự có giá trị khi được dạy bằng trải nghiệm, rèn bằng hành động và nuôi dưỡng bằng sự đồng hành của gia đình – nhà trường – xã hội. Đó cũng là hành trang giúp trẻ vững vàng trong cuộc sống.