Chỉ với vài thao tác, người học có thể nhận được lời giải chi tiết, bản tóm tắt bài học hay gợi ý ôn tập theo từng chuyên đề. Tuy nhiên, song hành với sự tiện lợi là nguy cơ lệ thuộc, đánh mất tư duy phản biện - bài toán không dễ giải đối với nhà trường lẫn người học trong bối cảnh giáo dục số hiện nay.
Muôn kiểu ôn thi thời công nghệ số
Nếu như trước đây, học sinh phải dành hàng giờ tra cứu trong những chồng sách giáo khoa dày cộp, ghi chép và tự hệ thống kiến thức, thì nay, với sự hỗ trợ của AI, mọi thứ dường như được rút ngắn chỉ còn tính bằng giây.
Theo quan sát của nhiều chuyên gia giáo dục, thói quen ôn tập của học sinh đang thay đổi mạnh mẽ. ChatGPT và hàng loạt công cụ AI khác đã trở thành “trợ thủ” quen thuộc, có khả năng giải thích khái niệm, tóm lược nội dung bài học, thậm chí thiết kế các bộ câu hỏi luyện tập sát đề thi.
Các ứng dụng của AI đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho việc học tập và ôn thi của học sinh, sinh viên. AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian tra cứu, hỗ trợ giải thích kiến thức khó theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, phù hợp với năng lực từng người học. Nhờ khả năng tổng hợp và cá nhân hóa nội dung, AI có thể giúp học sinh hệ thống hóa chương trình, xác định điểm yếu và xây dựng lộ trình ôn tập hiệu quả hơn.
“Các công cụ AI còn hỗ trợ tạo đề luyện tập, gợi ý cách làm bài và cung cấp phản hồi tức thì, giúp học sinh kịp thời điều chỉnh phương pháp học. Trong mùa thi, AI đóng vai trò như một ‘gia sư 24/7’, sẵn sàng hỗ trợ bất cứ lúc nào mà không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian”, Phạm Đức Long, học sinh lớp 12 ở phường Cát Lái, TPHCM, chia sẻ.
Tuy nhiên, bên cạnh những học sinh biết khai thác AI để đào sâu kiến thức, tìm thêm ví dụ thực tế và tiếp cận góc nhìn đa chiều, một bộ phận không nhỏ lại sử dụng công nghệ này theo hướng thụ động. Theo PGS.TS Lê Hoàng Anh - Trưởng Bộ môn Công nghệ Tài chính, Khoa Ngân hàng (Trường Đại học Ngân hàng TPHCM), nhiều học sinh hiện nay dùng AI theo kiểu “giải hộ” hơn là “hướng dẫn”.
Hình ảnh quen thuộc trong nhiều lớp học là học sinh chụp ảnh đề bài, gửi cho ChatGPT, nhận lời giải rồi chép “nguyên xi” vào vở. Quá trình này diễn ra nhanh chóng, máy móc, không có câu hỏi “tại sao”, không thử làm lại và cũng không kiểm chứng tính đúng sai.
PGS.TS Lê Hoàng Anh nhận định, cách sử dụng thụ động này tiềm ẩn nguy cơ rất lớn, bởi người học đã tự tước đi cơ hội rèn luyện tư duy của chính mình. Khi câu trả lời đến quá dễ dàng, học sinh ít khi đào sâu bản chất vấn đề, dẫn đến việc kiến thức chỉ dừng lại ở bề nổi, ghi nhớ ngắn hạn và khó vận dụng trong những tình huống mới.
Vấn đề không nằm ở chỗ AI tốt hay xấu, mà ở cách con người sử dụng. Một trong những rủi ro đáng lo ngại nhất, theo PGS.TS Lê Hoàng Anh là hiện tượng “hallucination” - hay còn gọi là “ảo giác AI”.
Đây là tình trạng các mô hình ngôn ngữ tạo ra thông tin không chính xác, thậm chí sai lệch hoàn toàn, nhưng lại được trình bày rất trôi chảy, logic và đầy tự tin. Với những học sinh thiếu nền tảng kiến thức vững chắc, các câu trả lời này dễ được tiếp nhận như sự thật, dẫn đến việc học thuộc những nội dung sai mà không hề hay biết.
Không để máy móc thay thế tư duy
ThS Lê Hoàng Bình Nguyên - Phó Hiệu trưởng phụ trách đào tạo Trường Cao đẳng An ninh mạng iSpace (TPHCM) nhấn mạnh rằng AI đôi khi cung cấp thông tin sai lệch với cấu trúc rất thuyết phục. Nếu người học thiếu bản lĩnh học thuật và bỏ qua khâu đối chiếu với tài liệu chính thống, nguy cơ hiểu sai bản chất vấn đề là rất lớn.
Sự tiện lợi của việc “tra cứu mọi lúc” còn có thể làm suy yếu khả năng ghi nhớ và liên kết kiến thức nền tảng. Hệ quả là khi bước vào các kỳ thi truyền thống, nơi không được phép sử dụng thiết bị công nghệ, nhiều học sinh lúng túng trong việc tái hiện và vận dụng những gì đã học.
Để không trở thành “nô lệ” của thuật toán, PGS.TS Lê Hoàng Anh đề xuất quy trình tự bảo vệ gồm ba bước: Kiểm chứng, so sánh và tư duy phản biện. Trước hết, sách giáo khoa và tài liệu chính thống của giáo viên phải luôn được coi là “kim chỉ nam”. Dù AI có tổng hợp nhanh đến đâu, người học vẫn cần đối chiếu với nguồn đáng tin cậy.
Tiếp theo, không nên chỉ tin vào một công cụ duy nhất. Nếu hỏi ChatGPT, học sinh có thể “hỏi” thêm các ứng dụng Gemini hoặc Claude để so sánh câu trả lời. Khi các kết quả trùng khớp với sách giáo khoa, độ tin cậy mới được nâng cao. Cuối cùng, tư duy phản biện là chốt chặn quan trọng nhất: Người học cần tự hỏi lời giải có hợp lý không, các bước lập luận có logic và phù hợp với kiến thức đã học hay không.
Chuẩn bị cho những kỳ thi quan trọng, nơi công nghệ bị “cấm cửa”, đòi hỏi học sinh phải có chiến lược ôn tập kỷ luật. ThS Lê Hoàng Bình Nguyên gợi ý “nguyên tắc 30 phút”: Khi gặp một đề bài mới, học sinh tuyệt đối không sử dụng AI trong 30 phút đầu tiên. Đây là khoảng thời gian để não bộ tự xây dựng sơ đồ ý tưởng, liệt kê hướng tiếp cận và thử giải bằng kiến thức của mình.
Chỉ sau khi đã nỗ lực tối đa, người học mới nên dùng AI để kiểm tra hoặc bổ sung phần còn thiếu. Bên cạnh đó, việc duy trì thói quen viết tay cũng được đánh giá là rất quan trọng.
Gõ phím và tính toán tự động có thể tạo ra khoảng cách giữa tư duy và hành động, trong khi viết tay buộc người học phải suy nghĩ kỹ về cấu trúc, sự liên kết ý tưởng. Quá trình này giúp tăng cường trí nhớ, khả năng diễn đạt mạch lạc - yếu tố then chốt trong các bài thi tự luận.
Để thực sự làm chủ kiến thức, học sinh được khuyến khích tự tổ chức các “kỳ thi giả định” tại nhà trong điều kiện ngắt kết nối hoàn toàn với Internet. Áp lực thời gian và sự cô lập với công nghệ sẽ giúp các em nhận diện rõ đâu là kiến thức đã nắm vững, những lỗ hổng lâu nay chỉ được che lấp tạm thời nhờ Google hay ChatGPT.
Tư duy phản biện chỉ có thể phát triển trên nền tảng kiến thức nội tại đủ mạnh, chứ không thể dựa dẫm vào khả năng lưu trữ của “đám mây”. AI có thể là “gia sư” xuất sắc nếu người học biết chuyển đổi tư duy từ “AI làm hộ tôi” sang “AI giúp tôi học cách làm”. Những năng lực cốt lõi như tư duy độc lập, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề mới là hành trang theo người học suốt đời, vượt xa phạm vi của bất kỳ kỳ thi nào.
Theo PGS.TS Lê Hoàng Anh, để biến AI thành “gia sư riêng” hiệu quả, học sinh nên áp dụng quy trình 5 bước. Bước đầu tiên là phân tích và tự đánh giá điểm yếu, từ đó yêu cầu AI tạo bài tập cụ thể cho những lỗ hổng kiến thức thay vì đặt câu hỏi chung chung. Tiếp theo là bước thử thách, trong đó học sinh cần tự giải bài trước khi xem đáp án, đồng thời chia sẻ lại quá trình tư duy (dù đúng hay sai) để AI đưa ra hỗ trợ phù hợp.
Ở bước phản hồi, người học cần giải thích lại cách hiểu theo trình tự sách giáo khoa và nhờ AI góp ý hoàn thiện. Quy trình tiếp tục với bước kiểm chứng bằng cách yêu cầu AI tạo các bài tập tương tự để luyện tập, và kết thúc ở bước phát triển khi nhờ AI tổng hợp, xâu chuỗi kiến thức nhằm hệ thống hóa toàn bộ nội dung đã học.
