Từ phổ cập giáo dục đến mục tiêu xóa mù chữ bền vững trong giai đoạn mới
2025/10/16 14:01
GD&TĐ - Chiến lược xóa mù chữ giai đoạn mới tập trung vào chất lượng, chuyển đổi số, xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng biên giới khó khăn.
Từ phổ cập đến mục tiêu kép về chất lượng
Công tác xóa mù chữ (XMC) tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) đang bước sang một giai đoạn mới với tầm nhìn chiến lược. Nếu như trước đây, XMC chủ yếu hướng tới chỉ tiêu phổ cập về số lượng người biết chữ, thì giai đoạn 2026-2030, Bộ GD&ĐT xác định rõ nhiệm vụ kép, vừa duy trì thành quả, vừa nâng cao hiệu quả, coi đây là bước chuyển từ phổ cập sang phát triển bền vững.
Mục tiêu “duy trì” trước hết nhằm chống tái mù chữ chức năng, vấn đề cố hữu ở vùng khó khăn, nơi người dân ít có cơ hội sử dụng chữ viết trong sinh hoạt hằng ngày. Thành quả đạt được cần được bảo vệ, để tỉ lệ biết chữ không suy giảm. Song quan trọng hơn, “nâng cao hiệu quả” mới là đột phá về chất. Điều này đồng nghĩa XMC không dừng lại ở việc dạy đọc, dạy viết, mà phải tích hợp kiến thức, kỹ năng thiết yếu để người học ứng dụng vào sản xuất, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận thông tin kinh tế - xã hội.
Kế hoạch giai đoạn mới cũng gắn XMC chặt chẽ với Dự án 5.1 trong CTMTQG, đó là “Nâng cao chất lượng giáo dục, hoàn thiện hệ thống các trường phổ thông vùng DTTS&MN”. Việc đặt XMC cùng nhóm nhiệm vụ này cho thấy tầm nhìn coi đây là nền tảng, giúp phụ huynh có đủ tri thức cơ bản để đồng hành cùng con em trong học tập tại trường PTDTNT, PTDTBT. Nhờ vậy, chất lượng nguồn nhân lực DTTS sẽ được nâng cao đồng bộ, không chỉ ở thế hệ trẻ mà cả cộng đồng.
Để hiện thực hóa mục tiêu chất lượng, Bộ GD&ĐT đã xác định ba giải pháp trọng tâm. Trước hết, hoàn thiện tài liệu dạy học với xu hướng số hóa, đảm bảo linh hoạt và phù hợp ngôn ngữ, văn hóa địa phương. Tài liệu vừa có bản in để phát miễn phí, vừa có phiên bản số dễ cập nhật, đáp ứng bối cảnh chuyển đổi số ở vùng khó.
Thứ hai, chính sách hỗ trợ người học được coi là đòn bẩy: cấp phát văn phòng phẩm, tài liệu, hỗ trợ chi phí đi lại, qua đó giảm rào cản kinh tế để người dân yên tâm theo học.
Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ thông qua bồi dưỡng, tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên. Đặc thù của XMC đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng dạy người lớn, duy trì sĩ số, lồng ghép văn hóa bản địa, do đó việc nâng cao năng lực là điều kiện bắt buộc.
Như vậy, từ mục tiêu phổ cập ban đầu, XMC nay đã được định vị thành chiến lược dài hạn: duy trì thành quả, đồng thời nâng tầm chất lượng để tạo bước đệm cho phát triển bền vững ở vùng DTTS&MN.
Học sinh tại Xín Mần (Hà Giang cũ) trong giờ học.
Xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng chiến lược
Điểm mới nổi bật thứ ba trong kế hoạch XMC giai đoạn 2026-2030 là mở rộng xã hội hóa nguồn lực và tập trung vốn cho vùng khó khăn, biên giới. Đây là bước đi vừa mang tính giáo dục, vừa gắn với chiến lược an sinh xã hội và quốc phòng an ninh.
Về nhân lực, thay vì chỉ dựa vào giáo viên ngành giáo dục, Bộ GD&ĐT khuyến khích huy động thêm các lực lượng đặc thù: già làng, trưởng bản, bộ đội biên phòng, trụ trì, sư, tăng ni, cùng các tổ chức, cá nhân, nhà hảo tâm. Đây đều là những người có uy tín, tiếng nói trong cộng đồng, có khả năng vận động, thuyết phục bà con tham gia lớp học.
Già làng hiểu phong tục, trưởng bản gắn bó chặt chẽ với đời sống dân cư; bộ đội biên phòng là lực lượng thường trực tại vùng biên giới, có thể trực tiếp mang kiến thức đến cho người dân. Sự tham gia của các chức sắc tôn giáo lại giúp lan tỏa thông điệp học chữ thông qua niềm tin tâm linh. Sự kết hợp này tạo nên “biệt đội xóa mù chữ” đa dạng, vừa giải quyết tình trạng thiếu giáo viên, vừa tăng tính thuyết phục và hiệu quả.
Để lực lượng này phát huy vai trò, kế hoạch đặt ra yêu cầu tập huấn nghiệp vụ, trang bị kỹ năng sư phạm, phương pháp dạy học đặc thù. Đây không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà còn tạo sự gắn kết giữa lực lượng xã hội hóa và đội ngũ giáo viên chính quy, đảm bảo tính liên thông và chất lượng. Đồng thời, việc huy động tổ chức, cá nhân hảo tâm cũng bổ sung nguồn lực ngoài ngân sách, tăng thêm tính bền vững cho chương trình.
Về phân bổ nguồn vốn, nguyên tắc “tập trung, cuốn chiếu, dứt điểm, không dàn trải” được nhấn mạnh. Nguồn lực sẽ ưu tiên dồn cho các xã, huyện thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và khu vực biên giới, nơi tỷ lệ mù chữ còn cao và tái mù diễn ra phổ biến.
Đầu tư không chỉ cho lớp XMC mà còn cho hạ tầng giáo dục – nâng cấp trường PTDTNT, PTDTBT, trang thiết bị phục vụ dạy học, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin. Việc này tạo nền tảng để tổ chức lớp học thuận lợi, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông tại chỗ.
Chiến lược xã hội hóa nhân lực gắn với tập trung vốn cho vùng khó vừa giải quyết cấp bách, vừa mang tính lâu dài. Bằng cách đưa lực lượng đặc thù tham gia, kết hợp ưu tiên đầu tư cho địa bàn chiến lược, XMC không chỉ góp phần nâng cao dân trí mà còn củng cố niềm tin xã hội, ổn định dân cư, bảo đảm an ninh quốc phòng biên giới. Đây là minh chứng rõ nét cho quan điểm coi XMC là nhiệm vụ nền tảng của phát triển bền vững ở vùng đồng bào DTTS&MN.
Lớp học xóa mù chữ ở thôn Đoàn Kết, xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang.
Từ phổ cập đến mục tiêu kép về chất lượng
Công tác xóa mù chữ (XMC) tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) đang bước sang một giai đoạn mới với tầm nhìn chiến lược. Nếu như trước đây, XMC chủ yếu hướng tới chỉ tiêu phổ cập về số lượng người biết chữ, thì giai đoạn 2026-2030, Bộ GD&ĐT xác định rõ nhiệm vụ kép, vừa duy trì thành quả, vừa nâng cao hiệu quả, coi đây là bước chuyển từ phổ cập sang phát triển bền vững.
Mục tiêu “duy trì” trước hết nhằm chống tái mù chữ chức năng, vấn đề cố hữu ở vùng khó khăn, nơi người dân ít có cơ hội sử dụng chữ viết trong sinh hoạt hằng ngày. Thành quả đạt được cần được bảo vệ, để tỉ lệ biết chữ không suy giảm. Song quan trọng hơn, “nâng cao hiệu quả” mới là đột phá về chất. Điều này đồng nghĩa XMC không dừng lại ở việc dạy đọc, dạy viết, mà phải tích hợp kiến thức, kỹ năng thiết yếu để người học ứng dụng vào sản xuất, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận thông tin kinh tế - xã hội.
Kế hoạch giai đoạn mới cũng gắn XMC chặt chẽ với Dự án 5.1 trong CTMTQG, đó là “Nâng cao chất lượng giáo dục, hoàn thiện hệ thống các trường phổ thông vùng DTTS&MN”. Việc đặt XMC cùng nhóm nhiệm vụ này cho thấy tầm nhìn coi đây là nền tảng, giúp phụ huynh có đủ tri thức cơ bản để đồng hành cùng con em trong học tập tại trường PTDTNT, PTDTBT. Nhờ vậy, chất lượng nguồn nhân lực DTTS sẽ được nâng cao đồng bộ, không chỉ ở thế hệ trẻ mà cả cộng đồng.
Để hiện thực hóa mục tiêu chất lượng, Bộ GD&ĐT đã xác định ba giải pháp trọng tâm. Trước hết, hoàn thiện tài liệu dạy học với xu hướng số hóa, đảm bảo linh hoạt và phù hợp ngôn ngữ, văn hóa địa phương. Tài liệu vừa có bản in để phát miễn phí, vừa có phiên bản số dễ cập nhật, đáp ứng bối cảnh chuyển đổi số ở vùng khó.
Thứ hai, chính sách hỗ trợ người học được coi là đòn bẩy: cấp phát văn phòng phẩm, tài liệu, hỗ trợ chi phí đi lại, qua đó giảm rào cản kinh tế để người dân yên tâm theo học.
Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ thông qua bồi dưỡng, tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên. Đặc thù của XMC đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng dạy người lớn, duy trì sĩ số, lồng ghép văn hóa bản địa, do đó việc nâng cao năng lực là điều kiện bắt buộc.
Như vậy, từ mục tiêu phổ cập ban đầu, XMC nay đã được định vị thành chiến lược dài hạn: duy trì thành quả, đồng thời nâng tầm chất lượng để tạo bước đệm cho phát triển bền vững ở vùng DTTS&MN.
Học sinh tại Xín Mần (Hà Giang cũ) trong giờ học.
Xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng chiến lược
Điểm mới nổi bật thứ ba trong kế hoạch XMC giai đoạn 2026-2030 là mở rộng xã hội hóa nguồn lực và tập trung vốn cho vùng khó khăn, biên giới. Đây là bước đi vừa mang tính giáo dục, vừa gắn với chiến lược an sinh xã hội và quốc phòng an ninh.
Về nhân lực, thay vì chỉ dựa vào giáo viên ngành giáo dục, Bộ GD&ĐT khuyến khích huy động thêm các lực lượng đặc thù: già làng, trưởng bản, bộ đội biên phòng, trụ trì, sư, tăng ni, cùng các tổ chức, cá nhân, nhà hảo tâm. Đây đều là những người có uy tín, tiếng nói trong cộng đồng, có khả năng vận động, thuyết phục bà con tham gia lớp học.
Già làng hiểu phong tục, trưởng bản gắn bó chặt chẽ với đời sống dân cư; bộ đội biên phòng là lực lượng thường trực tại vùng biên giới, có thể trực tiếp mang kiến thức đến cho người dân. Sự tham gia của các chức sắc tôn giáo lại giúp lan tỏa thông điệp học chữ thông qua niềm tin tâm linh. Sự kết hợp này tạo nên “biệt đội xóa mù chữ” đa dạng, vừa giải quyết tình trạng thiếu giáo viên, vừa tăng tính thuyết phục và hiệu quả.
Để lực lượng này phát huy vai trò, kế hoạch đặt ra yêu cầu tập huấn nghiệp vụ, trang bị kỹ năng sư phạm, phương pháp dạy học đặc thù. Đây không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà còn tạo sự gắn kết giữa lực lượng xã hội hóa và đội ngũ giáo viên chính quy, đảm bảo tính liên thông và chất lượng. Đồng thời, việc huy động tổ chức, cá nhân hảo tâm cũng bổ sung nguồn lực ngoài ngân sách, tăng thêm tính bền vững cho chương trình.
Về phân bổ nguồn vốn, nguyên tắc “tập trung, cuốn chiếu, dứt điểm, không dàn trải” được nhấn mạnh. Nguồn lực sẽ ưu tiên dồn cho các xã, huyện thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và khu vực biên giới, nơi tỷ lệ mù chữ còn cao và tái mù diễn ra phổ biến.
Đầu tư không chỉ cho lớp XMC mà còn cho hạ tầng giáo dục – nâng cấp trường PTDTNT, PTDTBT, trang thiết bị phục vụ dạy học, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin. Việc này tạo nền tảng để tổ chức lớp học thuận lợi, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông tại chỗ.
Chiến lược xã hội hóa nhân lực gắn với tập trung vốn cho vùng khó vừa giải quyết cấp bách, vừa mang tính lâu dài. Bằng cách đưa lực lượng đặc thù tham gia, kết hợp ưu tiên đầu tư cho địa bàn chiến lược, XMC không chỉ góp phần nâng cao dân trí mà còn củng cố niềm tin xã hội, ổn định dân cư, bảo đảm an ninh quốc phòng biên giới. Đây là minh chứng rõ nét cho quan điểm coi XMC là nhiệm vụ nền tảng của phát triển bền vững ở vùng đồng bào DTTS&MN.
Ninh Bình phát ấn Đền Trần từ 5h sáng Rằm tháng Giêng
GD&TĐ - Lễ Khai ấn Đền Trần xuân Bính Ngọ năm 2026 sẽ tổ chức phát ấn cho nhân dân, du khách từ 5h ngày 15 tháng Giêng âm lịch.
2026-02-27 08:40
Hưng Yên đề xuất dành gần 2 tỷ đồng/năm hỗ trợ người nhiễm HIV/AIDS
GD&TĐ - Sở Y tế tỉnh Hưng Yên đề xuất dành gần 2 tỷ đồng/năm hỗ trợ mua thẻ BHYT và cùng chi trả thuốc kháng vi-rút HIV cho người nhiễm HIV/AIDS.
2026-02-27 08:40
Bác sĩ Vinmec 'hồi sinh' đôi chân cho bé gái liệt hoàn toàn
GD&TĐ - Bé gái 12 tuổi xuất hiện dấu hiệu yếu chân tay, dù đã chữa trị nhiều nơi, tình trạng vẫn ngày càng nặng, cuối cùng liệt hoàn toàn hai chân. Bước ngoặt đến với em khi các bác sĩ Vinmec Times City xác định nguyên nhân do khối nang nội bì trong tủy sống và phẫu thuật thành công, giúp em từ việc phải ngồi xe lăn nay chập chững bước đi trong niềm hạnh phúc vỡ òa của gia đình.
2026-02-27 08:40
Đột phá kỹ thuật E-CPR cứu sống bệnh nhân ngừng tim
GD&TĐ - Với kỹ thuật E-CPR (ECMO hồi sinh tim phổi), bác sĩ ở TPHCM cứu sống nhiều ca ngừng tim, tỷ lệ phục hồi đạt 36%.
2026-02-27 08:40
Lễ hội Việt - Nhật lần thứ 11 lần thúc đẩy giao lưu văn hóa, giáo dục
GD&TĐ - Lễ hội Việt - Nhật lần thứ 11 với chủ đề Chung tay vì “Trẻ em - Trái đất - Tương lai” sẽ diễn ra tại Công viên 23/9 (TPHCM).
2026-02-27 08:39
TPHCM khuyến cáo người dân cẩn trọng dịch bệnh sau Tết
GD&TĐ - Sau Tết, dịch bệnh tay chân miệng có thể tăng trong tháng 3, dịch sốt xuất huyết có thể tăng sớm hơn so với những năm trước.
2026-02-27 08:39
Bước tiến mới trong ứng dụng y học tái tạo và phục hồi chức năng
GD&TĐ - Y học tái tạo được xem là bước tiến quan trọng trong việc chuyển đổi mô hình từ điều trị đơn thuần sang chăm sóc tích hợp, hiện đại, nhân văn.
2026-02-27 08:39
Người bệnh thoái hóa khớp có nên tập thể dục?
GD&TĐ - Hiện tại chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh thoái hóa khớp, và tập thể dục nhẹ nhàng là một phương pháp điều trị phổ biến để kiểm soát các triệu chứng của bệnh.
2026-02-27 08:39
Vì sao Brazil có số người sống thọ cao bất thường?
GD&TĐ - Một bài báo mới nghiên cứu lý do tại sao Brazil lại có số lượng người sống thọ cao bất thường.
2026-02-27 08:39
Suy nhược thần kinh do làm quá nhiều việc một lúc
GD&TĐ - Khi một người vừa làm việc, vừa chăm con, lo toan gia đình và cố kiểm soát mọi thứ, hệ thần kinh sẽ là thứ đầu tiên kiệt sức. Bề ngoài họ vẫn ổn, nhưng bên trong lại rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, cáu gắt, mất ngủ – dấu hiệu âm thầm của suy nhược thần kinh đang dần hình thành.
