Phụ huynh chia sẻ hình ảnh con đang làm bài tập dưới sự giám sát của hệ thống AI. Ảnh: INT

Sự xuất hiện của “phụ huynh số” giúp giảm căng thẳng gia đình, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về mối liên kết cảm xúc giữa cha mẹ và con cái trong kỷ nguyên số.

“Phụ huynh thay thế”

Mỗi khi quá bận rộn với công việc, Lu Qijun lại đặt chiếc điện thoại thông minh lên bàn học của con trai trước giờ làm bài tập về nhà. Sau vài thao tác, camera được kích hoạt, màn hình hướng về phía cậu bé đang ngồi trước chồng sách vở. Từ thời điểm đó, một “người giám sát” đặc biệt bắt đầu làm việc.

Khi cậu bé ngồi gù lưng, một giọng nói nhẹ nhàng vang lên nhắc nhở em ngồi thẳng. Khi em mải nghịch cây bút trong tay, giọng nói ấy kiên nhẫn yêu cầu dừng lại. Nếu tốc độ làm bài chậm hơn bình thường, hệ thống lại khuyến khích em tập trung và hoàn thành nhanh hơn. Trong lúc đó, phụ huynh Lu Qijun không hề có mặt trong phòng. Người đang “trông” con trai bà là Dola – một chatbot trí tuệ nhân tạo do ByteDance, tập đoàn công nghệ đứng sau TikTok, phát triển.

Bà Lu, một phóng viên truyền hình tại tỉnh Quảng Đông (miền Nam Trung Quốc), là một trong khoảng 172 triệu người dùng ứng dụng Dola mỗi tháng, theo số liệu của nền tảng phân tích QuestMobile. Với nhiều gia đình Trung Quốc, Dola không chỉ là một sản phẩm công nghệ, mà đang dần trở thành một phần quen thuộc trong đời sống giáo dục tại gia.

Ngoài chức năng giám sát việc làm bài tập qua camera, ứng dụng còn đóng vai trò như một gia sư cá nhân: Kiểm tra bài làm, giải thích nguyên nhân sai sót, đồng thời tạo ra các bài tập tương tự dựa trên chính lỗi sai của học sinh để hỗ trợ quá trình luyện tập.

Một điểm khiến bà Lu đặc biệt hài lòng là khả năng “cá nhân hóa” của ứng dụng. Phụ huynh có thể tải lên các tài liệu giáo dục và sách nuôi dạy con mà mình tin tưởng, từ đó để Dola điều chỉnh cách hướng dẫn phù hợp với triết lý giáo dục của gia đình. “Ứng dụng giống như cuốn cẩm nang nuôi dạy con của riêng tôi. Giờ tôi có thể đọc sách hoặc trả lời tin nhắn trong khi con trai làm bài tập”, bà Lu chia sẻ.

Trên mạng xã hội, bà thường xuyên đăng tải những đoạn video ghi lại phản ứng hài hước của con trai trước các lời nhắc nhở đều đặn từ chatbot. Các video này thu hút hàng nghìn lượt xem và bình luận từ phụ huynh khác, nhiều người bày tỏ sự đồng cảm, đồng thời tò mò về mô hình “phụ huynh số” đang ngày càng phổ biến tại Trung Quốc.

Dola - ứng dụng trí tuệ nhân tạo do ByteDance, công ty mẹ của TikTok, phát triển. Ảnh: INT

Bài toán chi phí giáo dục

Sức hấp dẫn của các công cụ học tập dựa trên trí tuệ nhân tạo không chỉ nằm ở sự tiện lợi. Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế Trung Quốc chậm lại, nhiều gia đình bắt đầu cân nhắc lại mức chi tiêu cho giáo dục - lĩnh vực vốn được ưu tiên hàng đầu trong nhiều thập kỷ. Học kèm riêng từng phổ biến trong hàng triệu hộ gia đình trung lưu tại các đô thị lớn, nhưng chi phí cho các lớp học thêm ngày càng trở nên khó trang trải, ngay cả khi học sinh vẫn phải dành nhiều giờ mỗi ngày cho bài tập trên lớp và các hoạt động ngoại khóa.

“Các bậc phụ huynh lo ngại rằng họ đã chi tiêu quá nhiều cho giáo dục, nhưng cuối cùng vẫn có thể có một đứa con ‘thất bại’”, bà Lu nhận xét, ám chỉ một hình ảnh phổ biến trên mạng xã hội Trung Quốc dùng để mô tả những người trẻ thất nghiệp hoặc chật vật trong cuộc sống dù đã đầu tư nhiều năm cho học tập. Trong bối cảnh đó, các ứng dụng AI như Dola được xem là giải pháp “vừa túi tiền” hơn, có thể thay thế một phần vai trò của gia sư riêng mà không đòi hỏi chi phí cao hay lịch trình cố định.

Tại Trung Quốc, vai trò của phụ huynh trong giáo dục con cái không dừng lại khi tiếng chuông tan học vang lên. Bài tập về nhà, các lớp học thêm và hoạt động ngoại khóa thường chiếm trọn buổi tối của học sinh.

Giáo viên giao bài, chấm điểm và phản hồi thông qua các nhóm trò chuyện dành cho phụ huynh trên những nền tảng như WeChat, trong khi cha mẹ được kỳ vọng phải theo dõi sát sao tiến độ học tập và thường xuyên tương tác với giáo viên. Đối với nhiều gia đình lao động, đặc biệt là các cặp vợ chồng trẻ ở đô thị, những yêu cầu này trở thành nguồn áp lực đáng kể.

Phần lớn các bậc cha mẹ Trung Quốc hiện nay thuộc thế hệ trưởng thành dưới chính sách một con, đồng nghĩa với việc họ vừa phải nuôi dạy con cái, vừa gánh trách nhiệm chăm sóc cha mẹ cao tuổi. Trong cấu trúc gia đình truyền thống, các bà mẹ thường được kỳ vọng vừa đi làm, vừa quản lý công việc gia đình và đảm nhận vai trò chính trong việc giám sát học tập của con sau giờ học.

Một số phụ huynh cho biết, việc sử dụng AI giúp họ giảm bớt những căng thẳng thường xuyên nảy sinh trong quá trình kèm con học. Wu Yuting, sống tại tỉnh Hà Nam, miền Trung Trung Quốc, có hai con đang học tiểu học, cho biết trước đây vợ chồng bà thường ngồi cạnh con mỗi tối khi trẻ làm bài tập – một thói quen hiếm khi kết thúc trong không khí dễ chịu. “Bọn trẻ nghĩ tôi nói quá nhiều”, bà Wu kể lại. Những lời nhắc nhở liên tục từ cha mẹ sau một ngày làm việc mệt mỏi dễ nhanh chóng chuyển thành cáu gắt và bực bội.

Theo bà Wu, trái lại, robot AI giao tiếp với trẻ bằng giọng điềm tĩnh, đều đặn, không mang theo cảm xúc tiêu cực. “Giọng nói của AI không mệt mỏi, không mất kiên nhẫn. Điều đó tạo ra sự khác biệt”, bà nhận xét, cho rằng công nghệ có thể đóng vai trò như một “vùng đệm cảm xúc” trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.

Một số phụ huynh cho biết, AI giúp giảm căng thẳng và xung đột khi kèm con học. Ảnh: INT

Góc nhìn của giới học thuật

Tuy vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng, sự tiện lợi của AI cũng đi kèm những rủi ro tiềm ẩn. Tiến sĩ Qi Jing - Trung tâm Nghiên cứu Công bằng Xã hội, Đại học RMIT (Australia), cho rằng ngôn ngữ của các hệ thống AI thường được thiết kế theo hướng kiên nhẫn, tích cực và khích lệ.

“Nếu cha mẹ sử dụng AI như một phần trong quá trình học tập của con, họ có thể đang né tránh những xung đột cần thiết. Trong khi đó, não bộ trẻ cần xung đột, đấu tranh và thử thách để phát triển đúng cách”, bà Qi Jing nhận định và cho biết thêm, những bất đồng nhỏ giữa cha mẹ và con trong quá trình học tập không nhất thiết mang tính tiêu cực, mà có thể giúp trẻ học cách điều chỉnh cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn và hình thành tư duy độc lập.

Bất chấp các ý kiến trái chiều, các công cụ học tập dựa trên AI vẫn thu hút ngày càng nhiều người dùng tại Trung Quốc. Dữ liệu của QuestMobile cho thấy ứng dụng học tập Dola Aixue hiện có khoảng 8,76 triệu người dùng hoạt động hằng tháng. Với nhiều phụ huynh như bà Lu, công nghệ chỉ được xem là một công cụ hỗ trợ, cần sử dụng có chừng mực và linh hoạt điều chỉnh. Sau một thời gian trải nghiệm, bà nhận ra việc AI nhắc nhở quá thường xuyên có thể khiến con trai mất tập trung thay vì cải thiện kết quả học tập.

“Tôi đã giảm tần suất AI nói. Tôi chỉ dùng khi quá bận. Nếu có thời gian, tôi vẫn thích ngồi cùng con hơn”, bà Lu chia sẻ, đồng thời thừa nhận những lo ngại về sự phụ thuộc cảm xúc, khi trẻ có thể dần quen với việc nhận chỉ dẫn từ máy móc thay vì con người.

Trong khi đó, Elaine Zhou, một phụ huynh sống tại Thượng Hải và làm việc trong lĩnh vực giáo dục quốc tế, cho biết hai con trai của bà đã sử dụng các công cụ AI để tra cứu câu hỏi và kiểm tra bài tập. Tuy nhiên, bà giữ thái độ thận trọng đối với các ứng dụng giám sát bằng AI.

“Tôi lo ngại về việc lạm dụng, vấn đề quyền riêng tư và khả năng trẻ tiếp xúc với nội dung không phù hợp”, bà Zhou nói. Theo bà, trẻ em thường cảm thấy AI dễ sử dụng và hiệu quả, nhưng chính điều đó lại đòi hỏi người lớn phải thiết lập những ranh giới rõ ràng trong quá trình sử dụng công nghệ.

Giáo sư Jeannie Paterson - Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo và Đạo đức Kỹ thuật số tại University of Melbourne, cho rằng, các sản phẩm AI dành cho trẻ em cần được thiết kế với những cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt, bao gồm giới hạn thời gian sử dụng, ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi và hệ thống ngăn chặn nội dung độc hại.

Bà cảnh báo, việc tương tác quá mức với AI có thể làm suy yếu sự gắn kết của trẻ với thế giới thực, đồng thời cản trở sự phát triển các kỹ năng xã hội thiết yếu như giao tiếp, đồng cảm và hợp tác.

Theo các chuyên gia, trí tuệ nhân tạo hiện vẫn thiếu khả năng hiểu ngữ cảnh xã hội và cảm xúc phức tạp – những yếu tố then chốt trong quá trình nuôi dạy trẻ. “AI chắc chắn có thể được sử dụng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách sử dụng”, Tiến sĩ Qi Jing nhận định, và lưu ý rằng, những hành vi như nghịch bút hay tạm dừng trong giây lát không nhất thiết là dấu hiệu xao nhãng, mà có thể là một phần của quá trình suy nghĩ – điều mà AI khó có thể phân biệt chính xác.

Giáo sư Jeannie Paterson cũng nhấn mạnh, các nhà phát triển cần thận trọng khi thiết kế “nhân cách” cho AI. “Không nên khiến trẻ tin rằng công nghệ này có sự sống hay cảm xúc như con người. AI có thể hỗ trợ một số nhiệm vụ, nhưng nó không quan tâm hay yêu thương trẻ”, bà nói.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo tiếp tục len lỏi vào phòng học và không gian gia đình tại Trung Quốc, câu hỏi đặt ra không còn là có nên sử dụng AI hay không, mà là làm thế nào để sử dụng một cách cân bằng. Với nhiều phụ huynh, AI có thể là một trợ thủ đắc lực, miễn là nó không thay thế hoàn toàn vai trò không thể thiếu của sự hiện diện, thấu hiểu và tình yêu thương từ con người.

Nhiều trường học tại Trung Quốc đã triển khai hàng loạt thiết bị và phần mềm AI, từ sách bài tập cá nhân hóa đến hệ thống chấm hàng chục bài thi chỉ trong vài phút. Các địa phương cũng ban hành kế hoạch riêng: Bắc Kinh đưa giáo dục AI trở thành môn học bắt buộc; tỉnh Sơn Đông trang bị công cụ AI cho 200 trường và yêu cầu toàn bộ giáo viên thành thạo công nghệ này trong vòng 3 - 5 năm; trong khi Quảng Tây thử nghiệm các mô hình giáo viên AI, cố vấn nghề nghiệp AI và chuyên gia tâm lý AI trong môi trường học đường.

Bài viết với tag: "Gia đình"

Để AI đồng hành cùng con trong giờ học

Có thể bạn quan tâm