Nghệ nhân trình diễn kỹ thuật in khắc mộc bản.

Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” kể câu chuyện về những nhà khoa bảng gắn với các nghề thủ công, mở rộng diện mạo văn hiến từ tri thức sách vở đến kỹ nghệ và sức sáng tạo của người lao động.

Vừa là danh nho, vừa là tổ nghề

Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” giới thiệu 8 vị đại khoa được ghi danh trên văn bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, gắn với 8 nghề truyền thống: In mộc bản, dệt chiếu, sơn ta, ép dầu, dệt lượt, thêu, thuộc da và dát thiếc. Đó là Lương Như Hộc, Phạm Đôn Lễ, Trần Lư, Nguyễn Quang Tán, Phùng Khắc Khoan, Lê Công Hành, Nguyễn Thời Trung và Nguyễn Chính. Cùng với họ là nhà nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò quan trọng trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.

Những câu chuyện này cho thấy mối liên hệ giữa học vấn, tri thức và đời sống thực tiễn. Trong hình dung về xã hội xưa, nhà nho thường gắn với kinh điển, khoa cử, văn chương; người thợ được nhận diện qua công cụ, kỹ năng và sản phẩm lao động. Tuy nhiên, tri thức không chỉ tồn tại trong sách vở mà còn được vận dụng để cải tiến kỹ thuật, phát triển nghề nghiệp; trong khi lao động thủ công cũng đòi hỏi khả năng quan sát, tư duy, thử nghiệm và sáng tạo.

Nghề in mộc bản gắn với Lương Như Hộc với kỹ thuật khắc ván, in ấn góp phần nhân bản, lưu giữ và phổ biến tri thức.

Những bản khắc gỗ không đơn thuần là sản phẩm thủ công mà còn là phương tiện truyền bá văn hóa, học thuật. Các nghề dệt chiếu, sơn ta, thêu, ép dầu, thuộc da hay dát thiếc cũng chứa đựng những hiểu biết tích lũy lâu dài về vật liệu, kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất.

Du khách quốc tế tham quan triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”.

Những câu chuyện về tổ nghề không phải lúc nào cũng được xác nhận đầy đủ bằng sử liệu thành văn. Tuy nhiên, việc một nhân vật được cộng đồng tôn vinh mang ý nghĩa văn hóa riêng, bởi qua đó có thể nhận diện những phẩm chất, đóng góp mà các thế hệ sau trân trọng và muốn gìn giữ.

Không dừng ở việc giới thiệu lịch sử các vị tổ nghề, triển lãm tạo nên cuộc gặp gỡ giữa tư liệu quá khứ, sản phẩm thủ công và nghệ thuật đương đại. Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, các câu chuyện nghề được thể hiện qua nhiều hình thức. Sự tham gia của nghệ sĩ, nghệ nhân và sinh viên nghệ thuật mở rộng đối thoại giữa những người nắm giữ tri thức nghề với các chủ thể sáng tạo.

Nghề dệt chiếu cói Nga Sơn được kết hợp với nghệ thuật sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông; nghề dệt lượt La Khê kết nối với thiết kế áo dài của sinh viên và sáng tác trên chất liệu tơ lụa của họa sĩ Phạm Thủy Tiên. Đặc biệt, hệ thống bia khắc mica của họa sĩ Trần Hậu Yên Thế gợi liên tưởng giữa bia đá truyền thống và nghệ thuật thị giác đương đại, kết nối câu chuyện danh nho với lịch sử các nghề thủ công.

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, triển lãm tạo mạch kết nối giữa sáng tạo hôm nay với ký ức và lịch sử của một đô thị, bắt nguồn từ tên gọi Thăng Long - Kẻ Chợ. Nhóm giám tuyển và Ban tổ chức mở rộng câu chuyện thành “Thăng Long - Kẻ Nghệ”, tôn vinh những nghệ nhân, nghệ sĩ và vai trò của họ trong dòng chảy sáng tạo. Ý tưởng này cũng có sự tương đồng với chủ đề chung của Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.

Nghệ nhân trình diễn kỹ thuật dệt chiếu.

Tiếp nối di sản nghề Thăng Long

“Thăng Long – Kẻ Nghệ” là cách gọi gợi mở của nhóm giám tuyển, kết nối các phường thợ, cộng đồng nghề nghiệp trong lịch sử với những người đang sáng tạo giá trị văn hóa hôm nay. Nếu Kẻ Chợ gợi nhắc kinh thành sầm uất với các hoạt động giao thương, phố nghề, thì Kẻ Nghệ đề cao vai trò của con người trong kiến tạo diện mạo văn hóa đô thị.

Câu chuyện Đặng Huy Trứ cũng mở rộng ý nghĩa danh nho và tổ nghề. Sau khi tiếp xúc với nhiếp ảnh trong chuyến công cán tới Hương Cảng năm 1865 và trở lại năm 1867, ông tìm cách đưa máy móc, vật liệu nhiếp ảnh về nước, tiến tới mở hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường tại phố Thanh Hà, Hà Nội vào năm 1869. Tên gọi này gửi gắm tình cảm gia đình và đạo hiếu, giúp kỹ thuật mới bén rễ trong đời sống văn hóa Việt.

Bia khắc mica của họa sĩ Trần Hậu Yên Thế.

Triển lãm còn tiếp nối hành trình của dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”. Nếu dự án trước khơi mở câu chuyện về những ngôi đình trong phố cổ, cộng đồng thợ thủ công và lịch sử phố nghề, thì lần này, mối liên hệ ấy được mở rộng tới Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi truyền thống khoa bảng gặp gỡ lịch sử nghề nghiệp.

Những ngôi đình như Nam Hương, Hà Vĩ, Tú Thị, Kim Ngân không chỉ là công trình kiến trúc, nơi thờ tự mà còn lưu giữ dấu tích đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và lịch sử các phường thợ. Đây từng là nơi những người từ các làng nghề về Thăng Long lập nghiệp, giao thương và duy trì tình đồng hương.

Tuy nhiên, đình có thể được bảo tồn nguyên vẹn trong khi nghề truyền thống và cộng đồng thực hành nghề dần mai một. Tri thức nghề vốn được trao truyền qua thực hành và kinh nghiệm trực tiếp cũng đứng trước nguy cơ đứt đoạn. Bởi vậy, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ công trình hay giới thiệu sản phẩm, mà quan trọng hơn là duy trì cộng đồng và những con người đang nắm giữ, trao truyền kỹ năng nghề.

Tri thức nghề có thể mở ra những khả năng mới trong thiết kế, nghệ thuật, giáo dục và du lịch văn hóa, nhưng để trở thành nguồn lực cho kinh tế sáng tạo, cần có hoạt động nghiên cứu, đào tạo, trao truyền kỹ năng và hợp tác lâu dài với cộng đồng.

Diễn ra đến ngày 5/12 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” tạo nên cuộc đối thoại giữa tri thức bác học và tri thức thực hành, giữa quá khứ và hiện tại. Từ bia Tiến sĩ, bản khắc gỗ đến đường kim thêu, lớp sơn và sản phẩm thủ công, triển lãm mở rộng cách nhìn về văn hiến dân tộc: Không chỉ được lưu danh qua chữ viết, bia đá mà còn được bồi đắp bởi bàn tay, tài năng và tri thức của những người lao động sáng tạo, bền bỉ trao truyền giá trị qua nhiều thế hệ.

Bài viết với tag: "Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”"

Văn hiến được viết bằng tri thức và đôi tay

Có thể bạn quan tâm