Học sinh Trường THPT Ten Lơ Man trải nghiệm tại Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn. Ảnh: NTCC

Bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) diễn ra mạnh mẽ đặt ra yêu cầu mới đối với công tác hướng nghiệp, đặc biệt là việc lựa chọn ngành học của học sinh.

Theo các chuyên gia, chọn ngành trong kỷ nguyên số không chỉ là chọn một nghề để làm, mà còn là lựa chọn con đường phát triển lâu dài gắn với năng lực, giá trị cá nhân và khả năng thích ứng với sự thay đổi.

Hiểu mình trước, chọn nghề sau

ThS Nguyễn Hùng Khương - Hiệu trưởng Trường THPT Ten Lơ Man (TPHCM), cho rằng việc lựa chọn ngành nghề của học sinh đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa, kinh tế số… không còn là những khái niệm mang tính dự báo mà đã trở thành các yếu tố hiện hữu, đặt ra yêu cầu mới đối với việc lựa chọn ngành học, nghề nghiệp của học sinh THPT hiện nay.

Từ góc nhìn của nhà trường, ông cho rằng chọn ngành trong kỷ nguyên số không đơn thuần là lựa chọn một nghề nghiệp cụ thể, mà là lựa chọn con đường học tập và phát triển lâu dài của mỗi học sinh.

Theo ông Khương, trước hết, học sinh cần hiểu rõ bản thân, bao gồm năng lực học tập, sở thích, tính cách cũng như khả năng theo đuổi ngành học một cách bền bỉ. Trong kỷ nguyên số, một số công việc sẽ dần thu hẹp hoặc biến mất, đồng thời nhiều ngành nghề mới liên tục hình thành, đòi hỏi người học phải sẵn sàng thích ứng và học tập suốt đời.

Vì vậy, khi tìm hiểu ngành học, học sinh không nên chỉ quan tâm đến nhu cầu trước mắt mà cần cân nhắc triển vọng trong 5 - 10 năm tới, khả năng thích ứng với công nghệ cũng như cơ hội chuyển đổi vị trí việc làm.

“Thực tế cho thấy có những ngành nghề đang được xã hội quan tâm mạnh mẽ, nhưng nếu không phù hợp với năng lực và đam mê cá nhân thì rất khó để theo học và phát triển lâu dài. Vì vậy, nhà trường luôn khuyến khích học sinh bắt đầu từ việc ‘hiểu mình’ trước khi chọn ngành”, ông Khương chia sẻ.

Bên cạnh việc hiểu bản thân, học sinh cũng cần chủ động tìm hiểu xu hướng phát triển của xã hội và thị trường lao động trong kỷ nguyên số. Các lĩnh vực như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, kinh tế số, logistics, truyền thông số, y tế, giáo dục hay môi trường đang mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp. Tuy nhiên, những xu hướng này chỉ mang tính tham khảo, học sinh không nên chạy theo “ngành hot” một cách máy móc.

Một điểm quan trọng trong kỷ nguyên số là ngành học không còn là “khung cứng”. Người học cần được trang bị nền tảng kiến thức vững chắc cùng các kỹ năng thiết yếu như tư duy phản biện, ngoại ngữ, kỹ năng số, khả năng giao tiếp và tinh thần học tập suốt đời. Do đó, khi lựa chọn ngành học, học sinh cũng cần quan tâm đến chương trình đào tạo và môi trường học tập có hỗ trợ sự phát triển toàn diện hay không.

“Từ thực tiễn giáo dục phổ thông, tôi cho rằng, sự đồng hành của gia đình và nhà trường trong công tác hướng nghiệp giữ vai trò then chốt, giúp học sinh tự tin lựa chọn ngành học phù hợp, chủ động thích ứng và sẵn sàng bước vào kỷ nguyên số với tâm thế vững vàng. Tất nhiên, người đưa ra quyết định cuối cùng vẫn là học sinh. Vì vậy, các em cần chủ động tìm hiểu thông tin, lắng nghe tư vấn và bản lĩnh lựa chọn con đường phù hợp nhất với năng lực và ước mơ của bản thân”, ông Khương nhấn mạnh.

Học sinh THPT trải nghiệm môi trường học tập tại Trường Đại học Quốc tế (Đại học Quốc gia TPHCM). Ảnh: Bùi Diễn

Người học quyết định tương lai

Theo ThS Chế Dạ Thảo - chuyên gia tư vấn tâm lý tại TPHCM, nhận định trong thực tế tư vấn hướng nghiệp hiện nay, không ít học sinh còn khá chủ quan trong việc chọn ngành nghề. Nhiều em lựa chọn theo bạn bè, theo xu hướng xã hội, thậm chí theo bói toán… mà chưa thực sự hiểu rõ bản thân mình phù hợp với lĩnh vực nào.

“Việc chọn ngành thiếu cân nhắc, thiếu hiểu biết về bản thân dễ khiến học sinh ‘bại trận’ ngay trong chính lựa chọn của mình, dẫn đến chán nản, học tập kém hiệu quả hoặc phải rẽ hướng giữa chừng”, bà Thảo nói.

Đặt trong bối cảnh kỷ nguyên số, ThS Thảo cho rằng, người học càng cần phải chủ động, nghiêm túc và có trách nhiệm hơn với quyết định chọn ngành. Theo chuyên gia này, AI chỉ là một yếu tố bối cảnh, còn việc lựa chọn ngành học vẫn nằm ở chính bản thân người học.

“Học sinh không nên hoang mang trước nỗi lo bị AI thay thế. Điều quan trọng là phải biết làm chủ công nghệ, sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ để phát triển nghề nghiệp, thay vì xem AI là mối đe dọa”, bà Thảo nói.

Để chọn được ngành học phù hợp trong kỷ nguyên số, theo ThS Thảo, yếu tố đầu tiên người học cần xem xét là sự yêu thích và đam mê đối với ngành nghề đã chọn. Tuy nhiên, đam mê cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo, gắn liền với năng lực thực tế của bản thân. Để xác định được đam mê, người học cần tự trả lời những câu hỏi: Mình muốn tạo ra giá trị gì cho xã hội, muốn làm việc với đối tượng nào, muốn làm việc trong môi trường ra sao?

“Thực tế có không ít người vì quá mê một ngành nghề nên quyết tâm theo đuổi, nhưng năng lực lại không đáp ứng được yêu cầu. Hệ quả là quá trình học tập chỉ ở mức làng nhàng, khi ra trường cũng khó phát huy hết thế mạnh và khả năng của bản thân”, bà Thảo chia sẻ. Vì vậy, bên cạnh đam mê, học sinh cần đặc biệt chú trọng đến năng lực cá nhân. Khái niệm “học giỏi” chung chung; quan trọng hơn là phải xác định rõ mình có năng lực nổi trội ở lĩnh vực nào để lựa chọn ngành học phù hợp.

Ở góc độ người làm công tác giáo dục hướng nghiệp lâu năm, ông Nguyễn Công Kỳ - Trưởng phòng Nghiệp vụ, Trung tâm Phát triển GD&ĐT phía Nam (Văn phòng Bộ GD&ĐT), cho rằng để chọn được ngành nghề phù hợp, mỗi học sinh cần bắt đầu từ việc hiểu rõ chính bản thân mình:

Hiểu về năng lực, sở trường, sở thích, cá tính và giá trị nghề nghiệp mong muốn; đồng thời nhận diện rõ yêu cầu của ngành nghề đó có phù hợp với bản thân hay không; và nắm bắt nhu cầu thị trường lao động, nhu cầu nhân lực cũng như những tác động của môi trường kinh tế - xã hội. “Đây là những yếu tố then chốt trong quá trình chọn ngành”, ông Kỳ nhấn mạnh.

Theo ông Kỳ, trong tương lai, AI có thể tác động đến 100% lĩnh vực, ngành nghề với nhiều kịch bản khác nhau: Có những ngành nghề sẽ mất đi vĩnh viễn; có những ngành mới hình thành; nhiều ngành buộc phải chuyển đổi để thích ứng; và cũng có những lĩnh vực khó có thể bị AI thay thế hoàn toàn.

“Vì vậy, việc trang bị cho người học năng lực và kỹ năng thích ứng là vô cùng quan trọng. Chọn ngành không nên chỉ nhìn vào ‘ngành hot’ ở thời điểm hiện tại, mà cần hướng đến sự phù hợp và sự phát triển lâu dài của nghề nghiệp, gắn với khả năng tự học và học tập suốt đời”, ông Kỳ nhận định.

ThS Chế Dạ Thảo cho rằng: “Bên cạnh đam mê, học sinh cần đặc biệt chú trọng đến năng lực cá nhân. Khái niệm ‘học giỏi’ rất chung chung; quan trọng hơn phải xác định rõ mình có năng lực nổi trội ở lĩnh vực nào để lựa chọn ngành học phù hợp”.

Bài viết với tag: "bản thân"

Chọn ngành trong kỷ nguyên số: Hiểu mình để đi đường dài

Có thể bạn quan tâm