Cô và trò Trường Tiểu học, THCS và THPT Hồng Đức (Hưng Yên).

TS Nguyễn Văn Cường - ĐH Potsdam (CHLB Đức) phân tích bản chất của sự chuyển đổi này và những thay đổi cần ưu tiên để hiện thực hóa mục tiêu.

Từ quản lý hành chính đến quản trị vì chất lượng và phát triển

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Theo ông, đâu là điểm khác biệt cốt lõi giữa hai cách tiếp cận này?

- Chuyển từ tư duy “Quản lý giáo dục” sang “Quản trị phát triển giáo dục” là xu hướng quốc tế. “Quản lý giáo dục” phản ánh mô hình hành chính truyền thống, quan liêu. “Quản trị phát triển giáo dục” là cách tiếp cận chiến lược, hiện đại, hướng đến kết quả, coi giáo dục như một hệ thống phát triển năng động. Sau đây là nội dung chính của hai cách tiếp cận này:

Quản lý giáo dục có trọng tâm là quản lý và kiểm soát hoạt động, với mục tiêu bảo đảm sự ổn định, trật tự và tuân thủ các quy tắc. Mô hình này có đặc điểm là phân cấp cao và mang tính quan liêu, nhấn mạnh vào quy trình, quy định và kiểm soát đầu vào như nguồn lực, chương trình giảng dạy, đánh giá; đồng thời thực hiện kiểm soát từ trên xuống bởi các cơ quan quản lý Nhà nước thông qua báo cáo, chỉ thị, tiêu chuẩn và giám sát.

Các công cụ điển hình gồm giám sát, hướng dẫn chi tiết, lập kế hoạch tập trung và báo cáo chính thức. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có thể dẫn đến tình trạng quan liêu quá mức, cứng nhắc, ít đổi mới, khiến trường học chủ yếu đóng vai trò là cơ quan thực thi.

Trong khi đó, quản trị phát triển giáo dục có trọng tâm là phát triển chiến lược, kết quả và quản lý hệ thống, với mục tiêu định hướng phát triển dài hạn, phát triển chất lượng, đổi mới và thích ứng với các thách thức xã hội.

Đặc điểm của mô hình này là có sự tham gia, hợp tác của nhiều bên ở các cấp độ khác nhau, gồm Nhà nước, khu vực hoặc thành phố, trường học, xã hội dân sự và doanh nghiệp; nhấn mạnh vào đầu ra, kết quả, phát triển chất lượng, quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình; chuyển từ kiểm soát sang phối hợp, thỏa thuận mục tiêu và quản lý dựa trên dữ liệu thực chất, các chỉ số đo lường và bằng chứng.

Các trường học và lãnh đạo nhà trường được trao quyền tự chủ lớn hơn về giáo dục, nhân sự và ngân sách, đồng thời phải chứng minh được kết quả. Các công cụ điển hình gồm chuẩn giáo dục, đánh giá, quản lý dựa trên dữ liệu, quyền tự chủ của trường học gắn với thỏa thuận mục tiêu, mạng lưới và bối cảnh giáo dục.

Khác biệt cốt lõi của hai cách tiếp cận.

Chuyển từ “Quản lý giáo dục” sang “Quản trị phát triển giáo dục” không có nghĩa các nhiệm vụ cơ bản của quản lý giáo dục không còn được thực hiện nữa. Trái lại các nhiệm vụ quản lý cần được thực hiện dựa trên tư duy quản trị nhằm đảm bảo chất lượng và phát triển giáo dục.

- Trong thực tiễn hiện nay, ông đánh giá hệ thống giáo dục Việt Nam nghiêng nhiều hơn về quản lý giáo dục hay đã tiệm cận quản trị phát triển giáo dục? Vì sao?

- Hiện nay, trong toàn bộ hệ thống giáo dục Việt Nam, biểu hiện của tư duy quản lý giáo dục truyền thống vẫn chiếm ưu thế:

Nặng về thủ tục hành chính và kiểm soát vi mô: Giáo viên và nhà trường vẫn phải dành nhiều thời gian cho báo cáo, hồ sơ, minh chứng, hội thi, phong trào. Bộ GD&ĐT đang yêu cầu cắt giảm nhưng tình trạng “hình thức” vẫn phổ biến.

Tự chủ nhà trường hạn chế: Dù có chính sách tự chủ (đặc biệt đại học), thực tế nhiều trường vẫn bị chi phối bởi quyết định hành chính từ trên (bổ nhiệm lãnh đạo, duyệt chương trình, tài chính). Hội đồng trường ở nhiều cơ sở thường chỉ mang tính hình thức.

Tập trung đầu vào và quy trình hơn đầu ra: Đánh giá chủ yếu qua định mức, chỉ tiêu, báo cáo; chưa mạnh về dữ liệu thực chất, chỉ số chất lượng học sinh/giáo viên và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Vẫn tồn tại bệnh thành tích, thu phí “tự nguyện” ngoài học phí chính quy.

Chuyển đổi số và quản trị hiện đại chưa đồng đều: Nhiều nơi vẫn dùng giấy tờ thay vì dữ liệu số; quản trị trường học chưa thực sự kiến tạo và dẫn dắt đổi mới.

Tuy nhiên đã có những bước đi tích cực theo hướng quản trị phát triển giáo dục, tạo tiền đề cho sự chuyển đổi. Theo đó, Chính phủ và Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính; có chỉ đạo tăng tự chủ cho các trường và hiệu trưởng, sắp xếp tinh gọn trường lớp, miễn học phí từ năm 2025-2026, thí điểm mô hình quản trị mới; một số địa phương đã sắp xếp lại trường học để tinh gọn bộ máy. Một số trường đã có những bước đổi mới theo hướng quản trị phát triển giáo dục.

Đổi mới đồng bộ từ quản lý Nhà nước đến vận hành nhà trường

- Nếu chuyển sang tư duy “quản trị phát triển giáo dục”, theo ông đâu là những thay đổi ưu tiên cần thực hiện trước tiên trong quản lý Nhà nước, quản trị nhà trường và cơ chế vận hành của toàn hệ thống?

- Để chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” truyền thống sang “quản trị phát triển giáo dục”, những thay đổi ưu tiên cần thực hiện bao gồm ở cả quản lý Nhà nước, quản trị nhà trường và cơ chế vận hành toàn hệ thống.

Trong quản lý Nhà nước ở cấp Trung ương và địa phương, cần đổi mới tư duy lãnh đạo và thể chế, chuyển từ quản lý hành chính mệnh lệnh sang kiến tạo phát triển và quản trị hiện đại.

Nhà nước tập trung định hướng chiến lược, quy hoạch dài hạn, xây dựng chuẩn chất lượng quốc gia và giám sát kết quả đầu ra, thay vì can thiệp chi tiết vào quy trình. Đồng thời, cần cắt giảm mạnh thủ tục hành chính và kiểm soát vi mô thông qua việc rà soát, bãi bỏ những quy định lạc hậu, định mức cứng nhắc; giảm báo cáo, hội thi hình thức để giáo viên và nhà trường tập trung vào chuyên môn; xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục thống nhất, thời gian thực để hỗ trợ việc ra quyết định dựa trên bằng chứng.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế tài chính và nguồn lực theo hướng đầu tư công dẫn dắt, ưu tiên trọng điểm, huy động nguồn lực xã hội và doanh nghiệp, minh bạch, công khai chi phí học tập và chống tiêu cực. Đồng thời, xây dựng bộ chỉ số đo lường và trách nhiệm giải trình để theo dõi công bằng giáo dục, chất lượng đầu ra, sự tiến bộ của học sinh và gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả thực chất.

Trong quản trị nhà trường, cần tăng mạnh quyền tự chủ thực chất cho hiệu trưởng và nhà trường trong việc quyết định chuyên môn, tổ chức dạy học, xây dựng kế hoạch phát triển trường phù hợp với thực tiễn, tuyển dụng và sử dụng nhân sự, kể cả chuyên gia quốc tế, cũng như sử dụng nguồn tài chính hợp pháp, đi đôi với trách nhiệm giải trình rõ ràng về chất lượng và hiệu quả.

Đồng thời, cần tinh gọn bộ máy quản trị, trao quyền chủ động để hiệu trưởng chịu trách nhiệm toàn diện; chuyển trọng tâm sang quản trị kết quả và phát triển thông qua việc xây dựng kế hoạch cải thiện chất lượng hằng năm, chú trọng sự tiến bộ của học sinh, phát triển năng lực giáo viên, xây dựng môi trường sáng tạo, giảm bệnh thành tích, dạy thêm, học thêm và gắn nhà trường với doanh nghiệp, cộng đồng cùng nhu cầu thực tiễn. Cùng với đó đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị bằng việc sử dụng dữ liệu số để quản lý học sinh, giáo viên và tài chính thay cho giấy tờ thủ công.

Trong cơ chế vận hành toàn hệ thống, cần phân cấp, phân quyền mạnh mẽ theo hướng Trung ương thống nhất về tiêu chuẩn, chất lượng và định hướng, còn địa phương và nhà trường chủ động thực hiện, sáng tạo và giảm quan liêu. Cần huy động toàn xã hội tham gia phát triển giáo dục thông qua xã hội hóa thực chất, tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội, khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo, nghiên cứu và xây dựng xã hội học tập.

Ưu tiên nguồn lực cho các đột phá then chốt như phát triển đội ngũ nhà giáo, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học theo hướng tự chủ toàn diện, xây dựng các trung tâm xuất sắc, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển khoa học, công nghệ. Song song với đó là thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá và điều chỉnh bằng hệ thống theo dõi định kỳ với các chỉ số cụ thể, công khai; khen thưởng những nơi thực hiện tốt và xử lý nghiêm những nơi chậm trễ hoặc xảy ra tiêu cực.

Thực hành nghề tại Trường Trung cấp nghề Giao thông công chính Hà Nội. Ảnh: NTCC

Trao quyền cho nhà trường, nâng vai trò người đứng đầu

- Trong mô hình “quản trị phát triển giáo dục”, vai trò của các cơ sở giáo dục, đặc biệt người đứng đầu nhà trường sẽ thay đổi như thế nào và cần những điều kiện gì để họ phát huy hiệu quả vai trò mới?

- Trong mô hình “quản trị phát triển giáo dục”, vai trò của các cơ sở giáo dục và đặc biệt người đứng đầu chuyển từ “thực thi mệnh lệnh hành chính” sang “kiến tạo, dẫn dắt phát triển và chịu trách nhiệm về chất lượng đầu ra”. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 71-NQ/TW và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Để người đứng đầu và nhà trường thực sự phát huy vai trò mới, cần có các điều kiện đồng bộ.

Về thể chế và cơ chế chính sách, cần trao quyền tự chủ thực chất về học thuật, tổ chức, nhân sự và tài chính, đặc biệt đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; giảm triệt để thủ tục hành chính, báo cáo hình thức; xây dựng cơ chế trách nhiệm giải trình rõ ràng gắn với hệ thống đánh giá dựa trên các chỉ số cụ thể như chất lượng đầu ra, sự hài lòng của học sinh, phụ huynh và sự tiến bộ của giáo viên.

Về nguồn lực và môi trường hỗ trợ, cần đầu tư đầy đủ cơ sở vật chất, công nghệ, dữ liệu số thống nhất phục vụ quản trị điện tử và theo dõi theo thời gian thực; có chính sách đãi ngộ, đào tạo, bồi dưỡng người đứng đầu và giáo viên, ưu tiên vùng khó khăn và thu hút nhân tài; đồng thời xây dựng cơ chế huy động nguồn lực từ xã hội và doanh nghiệp thông qua hợp tác và xã hội hóa thực chất.

Về năng lực đội ngũ lãnh đạo nhà trường, cần đào tạo chuyên nghiệp về quản trị giáo dục hiện đại, lãnh đạo chiến lược, chuyển đổi số và phân tích dữ liệu, đồng thời tuyển chọn người đứng đầu có phẩm chất, năng lực, tầm nhìn và tinh thần trách nhiệm cao.

Về cơ chế giám sát và môi trường, Bộ GD&ĐT và địa phương cần tập trung vào định hướng chiến lược và tiêu chuẩn chất lượng thay vì can thiệp vi mô; xây dựng hệ thống đánh giá, khen thưởng và kỷ luật công bằng, minh bạch; bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội để tạo môi trường giáo dục lành mạnh, giảm áp lực hành chính.

Chuyển đổi vai trò của nhà trường và người đứng đầu là bước then chốt trong quá trình chuyển đổi sang mô hình quản trị giáo dục. Các cơ sở giáo dục cần xây dựng kế hoạch hành động ngay từ năm học 2026-2027, với người đứng đầu giữ vai trò quyết định.

- Xin cảm ơn ông!

“Chuyển đổi mô hình quản lý giáo dục là quá trình đòi hỏi thời gian, quyết tâm chính trị cao và sự hành động đồng bộ. Đây không chỉ là sự thay đổi về từ ngữ mà là sự thay đổi về tư duy và cách vận hành của toàn hệ thống để giáo dục thực sự ‘đi trước một bước’, trở thành động lực phát triển quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW”, TS Nguyễn Văn Cường nhấn mạnh.

Bài viết với tag: "hệ thống giáo dục Việt Nam"

Quản trị phát triển giáo dục: Chuyển từ kiểm soát sang kiến tạo phát triển

Có thể bạn quan tâm