Giữa nhịp sống hối hả của thời đại máy móc, những nghệ nhân nơi đây vẫn lặng lẽ dùng bàn tay tài hoa và tâm hồn nhạy cảm để biến những khối kim loại vô tri thành những kiệt tác di sản, viết tiếp bản trường ca về một làng nghề nghìn năm tuổi bên dòng sông Đào.

Bền bỉ giữ lửa nghề

Ý Yên từ lâu được biết đến là một trong những cái nôi lớn của nghề đúc đồng truyền thống.

Nơi đây có hai làng nghề nổi tiếng là Vạn Điểm và Tống Xá. Theo truyền tụng, vào đầu thế kỷ XII, Thiền sư Nguyễn Minh Không đi qua vùng đất Ý Yên, nhận thấy loại đất sét tại địa phương rất phù hợp để làm khuôn đúc nên đã ở lại truyền dạy cho người dân nghề đúc kim loại.

Từ đó, nghề đúc đồng hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ, trở thành nghề truyền thống của người dân nơi đây.

Trong số những người gắn bó lâu năm với nghề đúc đồng truyền thống ở xã Ý Yên, nghệ nhân Dương Xuân Tuyên (làng Vạn Điểm) được biết đến là một thợ lành nghề, đặc biệt trong chế tác tượng truyền thần bằng đồng.

Gần 40 năm theo nghề, ông tích lũy nhiều kinh nghiệm và kỹ thuật ở từng công đoạn. Với ông Tuyên, mỗi sản phẩm không chỉ là một món đồ thủ công, mà còn là tác phẩm nghệ thuật, kết tinh tâm huyết và niềm tự hào của người làm nghề.

Ông Tuyên cho biết: “Đúc đồng không chỉ cần sức khỏe, mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn và niềm đam mê. Từ khâu tạo mẫu đến khi hoàn thiện có khi mất hàng tháng trời. Nếu không thật sự yêu nghề thì rất khó theo đuổi lâu dài”.

Để tạo nên một sản phẩm đúc đồng hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác. Từ làm khuôn, nấu chảy nguyên liệu, rót khuôn, phá khuôn, làm nguội đến hoàn thiện sản phẩm đều cần kinh nghiệm và tay nghề cao.

Trong đó, khâu đầu tiên là tạo mẫu và làm khuôn. Tùy theo kích thước và hình dáng sản phẩm, người thợ phải tính toán cẩn thận để tạo khuôn chính xác. Khuôn thường được làm từ đất sét trộn trấu nhằm bảo đảm độ bền và khả năng chịu nhiệt.

Ngoài việc định hình phom dáng và kích thước, người thợ còn phải dành nhiều thời gian khắc hoa văn, chỉnh sửa từng chi tiết để các đường nét đạt độ mềm mại và sắc nét. Sau khi khuôn hoàn thiện, nguyên liệu được đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao để nấu chảy trước khi rót vào khuôn đã chuẩn bị sẵn.

Nếu công đoạn làm khuôn đòi hỏi đôi tay khéo léo, điêu luyện thì nấu đồng lại là khâu nặng nhọc nhất. Người thợ phải làm việc trong môi trường nhiệt độ lò có thể lên tới hơn 1.000 độ C và luôn giữ sự tập trung cao độ. Thông thường, sau khoảng 20 phút nung, đồng sẽ nóng chảy hoàn toàn.

Khi đó, người thợ phải nhanh chóng rót kim loại vào khuôn, bởi nếu để quá lâu đồng có thể bị khê, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Công đoạn này đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và kinh nghiệm lâu năm, bởi chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể khiến sản phẩm bị lỗi.

Khi đồng nguội và định hình, người thợ tháo khuôn để lấy sản phẩm ra. Tiếp đó, sản phẩm được xử lý, làm sạch bề mặt, chỉnh sửa chi tiết, chạm khắc hoa văn và đánh bóng. Với những sản phẩm kích thước lớn hoặc yêu cầu cao về mỹ thuật, quá trình hoàn thiện có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần.

Đối với các sản phẩm tượng truyền thần, yêu cầu kỹ thuật còn cao hơn, bởi người thợ phải “thổi hồn” vào tác phẩm. Để làm được điều này, họ phải nghiên cứu kỹ hình ảnh, tỉ lệ khuôn mặt và từng đường nét biểu cảm để khi hoàn thiện, bức tượng vừa có thần thái, vừa giữ được nét giống với nguyên mẫu.

Với ông Tuyên, đúc đồng không chỉ là công việc mưu sinh, mà còn là niềm đam mê sáng tạo. Trong từng sản phẩm, ông cũng như các nghệ nhân trong làng luôn đặt sự tỉ mỉ và cẩn trọng lên hàng đầu.

Trước khi giao cho khách, mỗi sản phẩm đều được kiểm tra kỹ lưỡng từ hình dáng, hoa văn đến độ sắc nét của từng chi tiết nhằm bảo đảm đạt yêu cầu cao nhất. Chính sự khéo léo và công phu trong từng công đoạn đã góp phần tạo nên những sản phẩm mang đậm giá trị nghệ thuật của làng nghề.

Không chỉ tâm huyết với từng sản phẩm, ông Tuyên còn trăn trở về việc truyền nghề cho thế hệ sau, mong muốn con cháu tiếp nối truyền thống của quê hương.

“Mỗi sản phẩm hoàn thành đều là kết tinh công sức và tâm huyết của người thợ. Niềm vui lớn nhất của tôi là được nhìn thấy những sản phẩm do chính tay mình làm ra được hoàn thiện và đón nhận. Dù nhu cầu thị trường đối với các sản phẩm thờ cúng, đồ phong thủy ngày càng tăng nhưng lực lượng lao động kế cận lại đang thiếu hụt.

Nghề khá vất vả, đòi hỏi sự kiên trì nên không nhiều người theo học. Vì vậy, tôi và nhiều ‘thợ già’ trong làng vẫn cố gắng truyền dạy cho con cháu và những người thực sự muốn gắn bó với nghề, mong rằng nghề truyền thống của quê hương sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát triển”, nghệ nhân Dương Xuân Tuyên chia sẻ.

Nghệ nhân Dương Xuân Tuyên trau chuốt từng sản phẩm.

Người thợ đắp đất sét quanh khuôn để tạo lớp vỏ chịu nhiệt trước khi nung.

Đưa sản phẩm làng nghề vươn xa

Cũng như nhiều nghề truyền thống khác, nghề đúc đồng từng trải qua không ít thăng trầm. Có thời gian, hoạt động của làng nghề trầm lắng khi người tiêu dùng chuyển sang sử dụng các sản phẩm làm từ nhôm, sắt, gang, nhựa hay inox do giá thành rẻ và mẫu mã đa dạng. Tuy nhiên, khoảng hơn 10 năm trở lại đây, nghề đúc đồng đã dần hồi sinh và phát triển trở lại.

Hiện nay, làng nghề đúc đồng Ý Yên có khoảng 170 doanh nghiệp và cơ sở sản xuất đang hoạt động, quy tụ nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu cấp quốc gia. Sản phẩm đúc đồng không chỉ được tiêu thụ rộng rãi trong nước, mà còn xuất khẩu sang nhiều quốc gia. Mỗi năm, làng nghề đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương với thu nhập bình quân từ 7 - 10 triệu đồng/người/tháng.

Nhờ uy tín và thương hiệu được gây dựng qua nhiều thế hệ, các nghệ nhân đúc đồng Ý Yên trong những năm qua đã thực hiện nhiều công trình, tác phẩm có giá trị lịch sử và văn hóa như: Tượng 14 vị vua triều Trần tại Khu di tích lịch sử văn hóa Đền Trần, Chùa Phổ Minh (Nam Định); tượng vua Lý Thái Tổ, tượng Phật Tổ Như Lai tại núi Non Nước, Sóc Sơn (Hà Nội); tượng Tam thế Phật Tổ Như Lai tại Chùa Bái Đính (Ninh Bình); tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ; tượng Bác Hồ tại Nhà lưu niệm Định Hóa (Thái Nguyên)…

Các sản phẩm đúc đồng của Ý Yên được đánh giá cao nhờ độ bền, vẻ đẹp cổ kính và kỹ thuật hoàn thiện tinh xảo. Theo nhiều hộ làm nghề lâu năm, để nghề truyền thống phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu và sản phẩm công nghiệp, điều quan trọng là vừa giữ gìn giá trị truyền thống, vừa không ngừng đổi mới mẫu mã và kỹ thuật.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nhiều cơ sở sản xuất đã mạnh dạn đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại như máy cắt CNC tạo mẫu, lò nấu điện, máy phân tích quang phổ, máy mài và các thiết bị chuyên dụng khác.

Việc ứng dụng công nghệ giúp nâng cao độ chính xác, cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm bớt sức lao động cho người thợ, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Tuy vậy, những công đoạn quan trọng nhất như tạo mẫu, làm khuôn, chạm khắc chi tiết vẫn được thực hiện thủ công bởi đây chính là yếu tố quyết định “hồn cốt” của sản phẩm.

Không chỉ đầu tư máy móc để nâng cao hiệu suất và chất lượng, các cơ sở sản xuất còn chủ động nắm bắt nhu cầu thị trường. Nhiều hộ đã đa dạng hóa sản phẩm, tập trung phát triển các mặt hàng thủ công mỹ nghệ mang giá trị văn hóa cao như đỉnh đồng, chuông đồng, lư hương…

Ông Hoàng Ngọc Trúc (làng Vạn Điểm) cho biết, xưởng của gia đình chuyên đúc tượng các vị tướng của dân tộc và các sản phẩm đồ thờ bằng đồng như đỉnh, hạc, lư hương. Bên cạnh đó, ông Trúc còn thực hiện chạm khắc hoa văn nổi và khảm tam khí, ngũ sắc trên các sản phẩm đồng.

Những năm gần đây, nhận thấy nhu cầu đối với các sản phẩm mang tính cá nhân hóa ngày càng tăng, ông Trúc cùng một số hộ sản xuất đã chủ động học hỏi, nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật đúc tượng truyền thần nhằm đáp ứng thị hiếu của khách hàng, đồng thời coi đây là hướng đi phù hợp để duy trì và phát triển sản xuất.

Bên cạnh việc nắm bắt xu hướng tiêu dùng, các hộ sản xuất và kinh doanh đồ đồng cũng chủ động đổi mới phương thức bán hàng nhằm mở rộng thị trường. Anh Trần Mai Dũng, quản lý một cơ sở kinh doanh đồ đồng tại xã Ý Yên, cho biết ngoài phương thức bán hàng truyền thống, cơ sở còn tích cực quảng bá sản phẩm trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, YouTube, TikTok và website.

Theo anh Dũng, việc tận dụng các kênh bán hàng trực tuyến giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận nhiều nhóm khách hàng ở các tỉnh, thành khác nhau, thậm chí cả khách hàng ở nước ngoài. Nhờ cách làm linh hoạt này, lượng đơn hàng của cơ sở tăng lên qua từng năm, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm đồ đồng của làng nghề.

Đồng nguyên liệu sau khi nung chảy được rót vào khuôn và để nguội tự nhiên.

Các họa tiết tinh xảo được thực hiện thủ công.

Ông Vũ Văn Vui, Chủ tịch UBND xã Ý Yên, cho biết nghề đúc đồng hiện là một trong những ngành nghề mũi nhọn của địa phương, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế và tạo việc làm cho người dân. Nhờ duy trì và phát triển các cơ sở sản xuất, nhiều hộ gia đình có nguồn thu nhập ổn định, đời sống từng bước được nâng lên.

Để tạo điều kiện cho làng nghề phát triển bền vững, trên địa bàn xã đã hình thành hai cụm công nghiệp nhằm tập trung các cơ sở sản xuất, kinh doanh. Chính quyền địa phương cũng tích cực tuyên truyền, vận động các hộ sản xuất di dời vào khu, cụm công nghiệp để mở rộng quy mô sản xuất, đồng thời giảm tác động đến môi trường và đời sống dân cư.

Bên cạnh đó, địa phương chú trọng đẩy mạnh quảng bá, giới thiệu sản phẩm làng nghề thông qua nhiều kênh khác nhau, tạo điều kiện để các sản phẩm đúc đồng tiếp cận rộng rãi hơn với thị trường trong và ngoài tỉnh, từng bước nâng cao giá trị và thương hiệu của làng nghề truyền thống.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, khi máy móc có thể tạo ra hàng loạt sản phẩm giống nhau, những sản phẩm thủ công từ làng nghề đúc đồng vẫn mang nét riêng, chứa đựng dấu ấn sáng tạo và giá trị văn hóa truyền thống. Với tâm huyết của các nghệ nhân cùng sự quan tâm của chính quyền địa phương, nghề đúc đồng ở Ý Yên không chỉ được gìn giữ, mà còn từng bước phát triển, khẳng định vị thế trên thị trường trong và ngoài nước.

Trải qua hơn 900 năm thăng trầm, từ những sản phẩm ban đầu phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt, người thợ đúc đồng Ý Yên không ngừng nâng cao tay nghề, tạo ra nhiều sản phẩm tinh xảo như chuông đồng, tượng đồng, đồ thờ, đỉnh, hạc, hoành phi, câu đối… phục vụ nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng và trang trí. Đến nay, các sản phẩm đúc đồng Ý Yên được thị trường ưa chuộng, có mặt ở nhiều địa phương trong và ngoài nước.

Bài viết với tag: "sông Đào"

Khám phá thủ phủ đúc đồng nghìn năm tuổi

Có thể bạn quan tâm