'Digital detox' không phải là từ bỏ công nghệ, mà là sử dụng thiết bị số có chừng mực, chủ động và kiểm soát hơn. Ảnh minh họa: INT.

“Digital detox” - chủ động giảm hoặc tạm ngắt kết nối với công nghệ - đang dần trở thành lựa chọn của người trẻ nhằm tìm lại sự cân bằng, cải thiện sức khỏe tinh thần và kiểm soát tốt hơn thói quen sử dụng thiết bị số.

Kiểm soát thói quen số

Trong một thế giới mà điện thoại thông minh gần như trở thành vật bất ly thân, không ít thanh thiếu niên lớn lên cùng ánh sáng xanh của màn hình nhiều hơn ánh nắng ngoài trời.

Giữa dòng chảy dồn dập của thông báo, lượt “thích” và những video ngắn xem mãi không dứt, một lựa chọn tưởng như đi ngược xu hướng đang dần xuất hiện: “Digital detox” - chủ động rời xa thiết bị số trong một khoảng thời gian nhất định.

Với nhiều người trẻ, đây không chỉ là việc tạm ngắt kết nối với công nghệ, mà còn là cách tìm lại sự tập trung, cảm xúc chân thật và sự cân bằng trong đời sống hiện đại.

Hiểu một cách đơn giản, “Digital detox” là việc tạm ngưng hoặc hạn chế sử dụng các thiết bị số như điện thoại thông minh, máy tính hay mạng xã hội nhằm giảm căng thẳng tinh thần và cải thiện khả năng tập trung. Điều này không đồng nghĩa với việc “từ bỏ” công nghệ, mà là sử dụng công nghệ có chừng mực, có chủ đích hơn.

Ở góc độ sức khỏe, xu hướng “digital detox” cũng được xem như phản ứng trước các thuật toán dễ gây “nghiện” của mạng xã hội – nơi nội dung liên tục được gợi ý, thông báo đẩy xuất hiện dày đặc, khiến người dùng khó kiểm soát thời gian online. “Digital detox” vì thế giúp người trẻ tạm dừng vòng xoáy ấy, lấy lại quyền chủ động với thói quen sử dụng thiết bị số và chăm sóc tốt hơn cho sức khỏe tinh thần của mình.

Là một trong những bạn trẻ hưởng ứng trào lưu “thải độc kỹ thuật số”, Vũ Thái Anh (17 tuổi, Hải Phòng) kể lại những trải nghiệm rất thật trong những ngày đầu rời xa điện thoại.

“Ngày đầu tiên cất điện thoại vào ngăn kéo, mình thấy tay trống trơn như thiếu mất một phần cơ thể. Sáng đi học, phản xạ đầu tiên vẫn là sờ túi quần. Không có. Hơi hoảng. Giờ ra chơi, mọi người cúi mặt vào màn hình, còn mình đứng nhìn sân trường và chợt nhận ra cây bàng đã trổ lá non từ lúc nào. Lạ là đến tối, đầu óc bớt ồn hơn. Vẫn nhớ điện thoại, nhưng giống như nhớ một thói quen cũ, không đến mức bứt rứt”, Thái Anh chia sẻ.

Nam sinh cho biết, trước đó cậu từng nghĩ không online đồng nghĩa với việc “biến mất” khỏi thế giới bạn bè. Sang ngày “detox” thứ hai, cảm giác lo sợ bị lãng quên xuất hiện rõ rệt. Nhưng thay vì cầm điện thoại, Thái Anh ngồi xuống vẽ lại những ý tưởng đã ấp ủ từ lâu. “Lâu lắm rồi mình mới vẽ mà không nghĩ ‘đăng lên thì được bao nhiêu like’. Hóa ra vẽ chỉ để vẽ cũng đủ vui”, cậu nói.

Còn với Trần Minh Ngọc (16 tuổi, Hà Nội), những ngày đầu rời xa điện thoại mang theo cảm giác trống trải và buồn chán. “Rồi mình bắt đầu chạy bộ buổi chiều cùng bố. Hai bố con nói đủ chuyện ngày xưa, từ thời bố bằng tuổi mình đến những lần bố trốn học đi đá bóng. Mình nhận ra trước đây, bố nói thì mình chỉ nghe cho có, còn bây giờ mình thật sự lắng nghe”, Ngọc chia sẻ.

Theo nữ sinh, “Digital detox” không khiến mọi thứ thay đổi ngay lập tức, nhưng giúp cô nhìn rõ hơn mức độ lệ thuộc của bản thân vào thiết bị công nghệ - điều mà trước đây cô chưa từng nghĩ tới.

Theo nghiên cứu của Công ty Nielsen, trung bình mỗi người Mỹ trưởng thành dành khoảng 11 giờ mỗi ngày để nghe, xem, đọc hoặc tương tác với các phương tiện truyền thông. Một khảo sát của tổ chức Common Sense Media cũng cho thấy, có tới 50% thanh thiếu niên thừa nhận cảm thấy bản thân “nghiện” thiết bị di động. Đáng chú ý, 78% người tham gia ở độ tuổi vị thành niên cho biết họ kiểm tra điện thoại và mạng xã hội gần như mỗi giờ.

Không chỉ giới trẻ, người trưởng thành cũng chịu áp lực không nhỏ từ công nghệ. Trong khảo sát hằng năm của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ, khoảng 18% người được hỏi cho rằng việc sử dụng công nghệ là một nguồn gây căng thẳng đáng kể trong cuộc sống. Với nhiều người, kết nối số trở thành trạng thái thường trực, kéo theo thói quen liên tục kiểm tra email, tin nhắn và mạng xã hội - một vòng lặp âm thầm nhưng góp phần gia tăng cảm giác mệt mỏi và áp lực tinh thần.

Việc lạm dụng thiết bị số đang để lại nhiều hệ lụy đối với sức khỏe tinh thần và đời sống của thanh thiếu niên. Ảnh minh họa: INT.

Người trẻ nhận ra giới hạn của thế giới số

Lý giải vì sao ngày càng nhiều bạn trẻ lệ thuộc vào thiết bị công nghệ và Internet, ThS Nguyễn Hiếu Văn – chuyên gia tâm lý học trường học, Trưởng ban Đào tạo tại Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Ứng dụng Tâm lý (IPRTA) – cho rằng đây là kết quả của cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan. Theo ông, các thuật toán mạng xã hội được thiết kế để “giữ chân” người dùng bằng cách liên tục đưa nội dung phù hợp với sở thích cá nhân.

“Thay vì người xem chủ động lựa chọn, các nền tảng sẽ tự động phân phối video về quần áo, diễn viên, đồ công nghệ… mà người dùng từng quan tâm. Bên cạnh đó là hội chứng sợ bỏ lỡ thông tin, sợ không theo kịp câu chuyện bạn bè hay áp lực công việc, học tập qua Zalo, email. Vì thế, nhiều bạn trẻ hình thành thói quen liên tục cập nhật, kể cả khi không có thông tin thực sự quan trọng”, ThS Nguyễn Hiếu Văn phân tích.

Dưới góc nhìn tâm lý học, việc nghiện thiết bị số không đơn thuần là do “yếu ý chí”, mà bắt nguồn từ sự tương tác giữa cơ chế sinh học của não bộ và môi trường công nghệ được thiết kế có chủ đích. Trước hết là vai trò của dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn.

Mỗi lần lướt mạng xã hội, xem video ngắn hay nhận thông báo mới, não bộ lại được “thưởng” dopamine. Sự kích thích lặp đi lặp lại khiến não quen với mức hưng phấn cao, từ đó nảy sinh nhu cầu sử dụng ngày càng nhiều. Bên cạnh đó là thiết kế gây nghiện của các nền tảng số và các yếu tố tâm lý – xã hội.

Dẫn báo cáo của Pew Research Center (2018), ThS Nguyễn Hiếu Văn cho biết, nhiều bạn trẻ tìm đến Internet như một cách né tránh áp lực học tập, cảm giác cô đơn, lo âu xã hội hoặc sự thiếu kết nối cảm xúc trong gia đình. Khi đời sống thực chưa mang lại cảm giác an toàn về tâm lý, thế giới số trở thành không gian “dễ thở” hơn, nơi các em tìm kiếm sự bù đắp và an ủi.

Việc lạm dụng thiết bị số đang để lại nhiều hệ lụy rõ rệt đối với thanh thiếu niên. Trước hết, thói quen online quá nhiều khiến không ít bạn trẻ trì hoãn mục tiêu cá nhân, tiêu tốn phần lớn quỹ thời gian vốn dành cho học tập, rèn luyện và phát triển bản thân.

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương và cộng sự (2022), khoảng 20-25% thanh thiếu niên và người trẻ Việt Nam có dấu hiệu nghiện Internet hoặc lạm dụng mạng xã hội - con số được xem là đáng báo động.

Khảo sát của Common Sense Media (Mỹ) cho thấy 50% thanh thiếu niên thừa nhận cảm thấy mình nghiện thiết bị di động. Ảnh minh họa: INT.

Cùng với đó, các vấn đề về sức khỏe tinh thần như căng thẳng, lo âu hay trầm cảm có xu hướng gia tăng. Áp lực so sánh bản thân trên mạng xã hội, tình trạng mất tập trung kéo dài trong học tập và sinh hoạt hằng ngày là những yếu tố góp phần làm gia tăng rủi ro này.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy hệ quả lâu dài của việc tiếp xúc liên tục với các kích thích số. Các công trình của nhà nghiên cứu Gloria Mark (2015, 2023) chỉ ra rằng thời gian tập trung trung bình của người trẻ đã giảm đáng kể, khả năng duy trì sự chú ý sâu bị suy yếu do thói quen liên tục chuyển đổi giữa các nội dung trên màn hình.

Không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân, việc sử dụng thiết bị số quá mức còn tác động tiêu cực đến giao tiếp và các mối quan hệ xã hội. Báo cáo của OECD (2021) cho thấy, trẻ em và thanh thiếu niên dành quá nhiều thời gian cho màn hình có xu hướng giảm tương tác trực tiếp, từ đó hạn chế khả năng đồng cảm, giải quyết xung đột và xây dựng các mối quan hệ bền vững ngoài đời thực.

Theo ThS Nguyễn Hiếu Văn, tại Việt Nam hiện chưa có nhiều nghiên cứu sử dụng trực tiếp thuật ngữ “Digital detox”. Tuy vậy, xu hướng giảm thời gian dùng mạng xã hội, chủ động kiểm soát việc online đã được ghi nhận khá rõ trong các khảo sát về sức khỏe tinh thần và hành vi sử dụng thiết bị số của thanh thiếu niên những năm gần đây.

Những xu hướng này được phản ánh khá rõ qua Khảo sát quốc gia về sức khỏe tinh thần thanh thiếu niên do UNICEF Việt Nam phối hợp với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội thực hiện năm 2023, với tên gọi Mental Health and Well-being of Young People in Viet Nam.

Kết quả cho thấy, hơn 40% người trẻ từng chủ động giảm thời gian sử dụng mạng xã hội vì cảm thấy mệt mỏi về mặt tinh thần. Đáng chú ý, gần một phần ba số người tham gia khảo sát cho biết họ cảm thấy đầu óc nhẹ nhõm hơn và tập trung tốt hơn sau khi hạn chế thời gian online.

Theo chuyên gia, những con số này cho thấy thanh thiếu niên không chỉ nhận ra tác động tiêu cực của việc sử dụng mạng xã hội quá mức, mà còn bắt đầu tìm cách tự điều chỉnh hành vi.

Trong đó, “Digital detox” đang dần trở thành một lựa chọn chủ động nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và nâng cao chất lượng cuộc sống. “Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy người trẻ đã bắt đầu có khả năng tự nhận thức về sức khỏe tinh thần của chính mình và chủ động chăm sóc bản thân nhiều hơn”, chuyên gia nhận định.

ThS Nguyễn Hiếu Văn nhấn mạnh, “Digital detox” không đồng nghĩa với việc quay lưng hay chống lại công nghệ. Vấn đề cốt lõi, theo ông, là giúp thanh thiếu niên và người trẻ chuyển từ thói quen “sử dụng vô thức” sang “sử dụng có chủ đích”. Điều đó có nghĩa là mỗi người cần ý thức rõ mình dùng thiết bị công nghệ và Internet để làm gì, trong bao lâu và khi nào nên dừng lại
Chuyên gia cũng lưu ý, với trẻ em và thanh thiếu niên, việc “thải độc kỹ thuật số” không thể chỉ đặt lên vai các em. Để thay đổi thói quen một cách bền vững, rất cần sự đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội trong việc định hướng, tạo môi trường lành mạnh và hỗ trợ các em sử dụng công nghệ một cách an toàn, hợp lý.

Bài viết với tag: "sử dụng thiết bị số"

Hành trình 'thải độc kỹ thuật số'

Có thể bạn quan tâm

Bài viết với tag: "sử dụng thiết bị số"

Hành trình 'thải độc kỹ thuật số'

Có thể bạn quan tâm