Cô trò Trường THCS Cầu Giấy (Hà Nội). Ảnh: NTCC

Xác lập triết lý giáo dục

Để những quyết sách lớn của ngành giáo dục thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả lâu dài, TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến - nguyên Trợ lý Bộ trưởng Bộ GD&ĐT - cho rằng cần sớm xác lập một triết lý giáo dục phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Suốt hơn 80 năm qua, nền giáo dục cách mạng Việt Nam luôn duy trì triết lý xuyên suốt: “Giáo dục của dân, do dân và vì dân”.

Qua từng giai đoạn lịch sử, triết lý này đã được bổ sung, cụ thể hóa để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Tuy nhiên, khi Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, triết lý giáo dục cần tiếp tục được phát triển, trở thành “kim chỉ nam” định hướng tư duy và hành động, bảo đảm sự thống nhất từ chủ trương, chính sách đến tổ chức thực thi.

TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến cho biết, cuối năm 2025, Bộ GD&ĐT đã tổ chức hội thảo “Triết lý giáo dục trong kỷ nguyên số”, thu hút sự tham gia của nhiều nhà giáo, chuyên gia và nhà nghiên cứu. Tại hội thảo, nhiều ý tưởng và cách tiếp cận đã được đề xuất nhằm góp phần định hình triết lý giáo dục Việt Nam trong bối cảnh mới. Theo ông Tiến, để xây dựng được triết lý giáo dục phù hợp, trước hết cần có cách hiểu thống nhất về nội hàm và những nội dung cơ bản của khái niệm này.

Ở nhiều quốc gia, triết lý giáo dục không phải là những khái niệm trừu tượng hay quá cao siêu, mà là tuyên ngôn ở tầm quốc gia về vị trí, vai trò, sứ mệnh, mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục. “Không nên làm cho khái niệm triết lý giáo dục trở nên quá mênh mông hay khó hiểu”, TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến nhấn mạnh.

Theo nghiên cứu của ông, những nét cơ bản của triết lý giáo dục trong giai đoạn mới có thể tìm thấy trong bốn nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nghị quyết này khẳng định quan điểm chỉ đạo quan trọng: Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc. Đây được xem là điểm mới trong tư duy phát triển giáo dục, đồng thời bổ sung cơ sở quan trọng cho việc định hình triết lý giáo dục hiện nay.

TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến cho rằng hàm ý của quan điểm này là giáo dục phải luôn được phát triển trong tâm thế hướng tới tương lai. Người học không chỉ cần có phẩm chất và năng lực để tìm việc làm hoặc tạo việc làm, mà còn phải có khả năng thích ứng nhanh với những biến đổi của môi trường kinh tế - xã hội.

Về sứ mệnh và mục tiêu, Nghị quyết 71 cùng với Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đều nhấn mạnh vai trò của giáo dục như nền tảng cốt lõi của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Từ góc nhìn đó, TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến cho rằng triết lý giáo dục “của dân, do dân, vì dân” cần được phát triển lên tầm cao mới: “Giáo dục của đổi mới sáng tạo, do đổi mới sáng tạo và vì đổi mới sáng tạo”.

Theo ông, điều này có nghĩa giáo dục không chỉ đáp ứng nhu cầu của nhân dân và phục vụ lợi ích xã hội, mà còn phải tạo ra nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đồng thời khai thác hiệu quả những lợi thế mà quá trình này mang lại. Mục tiêu cuối cùng là đào tạo những con người có phẩm chất và năng lực đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số.

Bên cạnh đó, nhiệm vụ của giáo dục hiện nay cũng rộng hơn so với trước. Giáo dục không chỉ hướng tới phát triển con người toàn diện và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế, mà còn phải đáp ứng các yêu cầu về công bằng xã hội, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Đặc biệt, giáo dục cần góp phần hình thành những “công dân toàn cầu”, có đủ phẩm chất và năng lực để tham gia tích cực vào việc xây dựng một thế giới hòa bình, công bằng và bền vững.

Theo TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến, các nghị quyết của Đảng đã phác thảo những định hướng quan trọng về vị trí, vai trò, sứ mệnh và nhiệm vụ của giáo dục trong kỷ nguyên mới. Vấn đề đặt ra là cần nghiên cứu kỹ các nội dung này để sớm xác lập triết lý giáo dục phù hợp, làm nền tảng cho việc đổi mới tư duy và hành động. “Chỉ khi có triết lý giáo dục rõ ràng, được thống nhất trong nhận thức và triển khai đồng bộ từ chủ trương, thể chế đến chính sách và thực thi, giáo dục mới có thể tạo ra những bước đột phá thực sự”, ông nhấn mạnh.

Học sinh Trường THCS Tây Mỗ (Hà Nội) thực hành trong phòng STEM. Ảnh: NTCC

Thay đổi lớn trong nhà trường

Ông Nguyễn Cao Cường - Hiệu trưởng Trường THCS Thái Thịnh (Hà Nội) cho rằng, các quyết sách lớn của ngành Giáo dục đã tạo ra nhiều thay đổi trực tiếp trong hoạt động của nhà trường. Trước hết, công tác quản lý chuyển từ mô hình “mệnh lệnh hành chính” sang “quản trị nhà trường”, qua đó tăng quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình.

Bên cạnh đó, vị thế của người thầy từng bước được nâng cao thông qua việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và đặc biệt là Luật Nhà giáo. Những chính sách này tạo điều kiện để giáo viên được bồi dưỡng chuyên môn, yên tâm công tác.

Cơ sở vật chất trường lớp cũng ngày càng khang trang, hiện đại, góp phần khắc phục tình trạng “dạy chay”, tạo môi trường học tập thuận lợi cho học sinh. Đồng thời, học sinh được thụ hưởng nền giáo dục công bằng hơn, với chính sách miễn học phí đến hết lớp 12 và được trang bị toàn diện về năng lực, phẩm chất, ngoại ngữ, tin học và trí tuệ nhân tạo.

Khẳng định trong suốt quá trình phát triển của ngành Giáo dục, hệ thống pháp luật luôn được xây dựng và hoàn thiện như một nền tảng quan trọng của quản lý Nhà nước, ông Đào Hồng Cường - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ GD&ĐT) cho biết: từ các đạo luật nền tảng đến hệ thống chính sách ngày càng chuyên sâu, đồng bộ, pháp luật đã và đang trở thành trụ cột của quản lý Nhà nước, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Theo ông Cường, mỗi lần ban hành mới hoặc sửa đổi luật đều xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục trong từng giai đoạn phát triển của đất nước. Các quy định pháp luật nhằm kịp thời cụ thể hóa chủ trương, đường lối của Đảng, đồng thời giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn quản lý, tổ chức và hoạt động giáo dục. Việc hoàn thiện pháp luật được tiến hành liên tục, có kế thừa và bổ sung, qua đó từng bước hình thành hành lang pháp lý ngày càng đầy đủ, thống nhất và khả thi, tạo điều kiện để giáo dục Việt Nam phát triển ổn định, bền vững.

Từ Luật Giáo dục năm 1998 - lần đầu thiết lập khuôn khổ pháp lý toàn diện cho lĩnh vực giáo dục - đến Luật Giáo dục hiện hành, cùng với Luật Giáo dục đại học năm 2012 và Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014, mỗi đạo luật đều cụ thể hóa chủ trương đổi mới, hội nhập và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Nhiều chính sách quan trọng như phổ cập mầm non 5 tuổi, miễn học phí tiểu học công lập, đổi mới chương trình và sách giáo khoa phổ thông cũng đã được luật hóa, từng bước hiện thực hóa mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài.

Tiết học tại Trường THPT Nguyễn Bính (Nam Định). Ảnh: Đình Tuệ

Lập pháp mở đường cho đổi mới giáo dục

Chia sẻ tại tọa đàm “80 năm thành tựu giáo dục và dấu ấn lập pháp”, ông Đồng Ngọc Ba - đại biểu Quốc hội khóa XV hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Tư pháp và Pháp luật - nhấn mạnh rằng, để cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết 71 cũng như các chủ trương, chính sách của Đảng, Quốc hội đã dành sự quan tâm đặc biệt cho lĩnh vực giáo dục. Nhiều quyết sách quan trọng đã được ban hành, tạo dấu ấn lập pháp rõ nét, thiết lập các cơ chế, chính sách ở tầm vĩ mô nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn.

Trước hết là việc ban hành Luật Nhà giáo - đạo luật đầu tiên tôn vinh một nghề nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng đối với xã hội. Theo ông Đồng Ngọc Ba, đạo luật này tập trung giải quyết vấn đề then chốt của giáo dục, đó là đội ngũ nhà giáo. Đây được coi là khâu đột phá, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng giáo dục.

Bên cạnh đó, dấu ấn lập pháp còn thể hiện ở sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy quản trị. Từ mô hình quản lý hành chính nặng về mệnh lệnh, hệ thống pháp luật giáo dục đang từng bước chuyển sang mô hình Nhà nước kiến tạo. Các luật và nghị quyết mới đã cụ thể hóa tinh thần này thông qua việc tăng cường phân cấp, phân quyền, trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục gắn với trách nhiệm giải trình.

Việc sửa đổi Luật Giáo dục cũng được đánh giá là bước ngoặt trong việc tinh gọn hệ thống và bảo đảm công bằng xã hội. Những cải cách như chuẩn hóa văn bằng số, thay thế bằng tốt nghiệp THCS bằng giấy xác nhận hoàn thành chương trình hay chủ trương miễn phí sách giáo khoa thống nhất không chỉ góp phần giảm chi phí cho người học mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục.

Đối với giáo dục đại học, Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) được xem là “chìa khóa” để hoàn thiện cơ chế tự chủ, định hình mô hình quản trị hiện đại, tạo điều kiện cho các cơ sở đào tạo nâng cao chất lượng, phát triển các lĩnh vực đào tạo chuyên sâu và tăng cường hội nhập quốc tế.

Trong khi đó, Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) bổ sung trung học nghề như một cấu phần quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân. Theo ông Đồng Ngọc Ba, quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng phân luồng, tăng cường liên thông và thúc đẩy học tập suốt đời, góp phần khắc phục tình trạng mất cân đối giữa đào tạo hàn lâm và đào tạo nghề.

Ngoài các đạo luật, Quốc hội cũng đã thông qua Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tạo đột phá trong giáo dục, đồng thời phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026 - 2035.

Theo đại biểu Đồng Ngọc Ba, việc Quốc hội đồng thời xem xét, sửa đổi ba đạo luật then chốt trong lĩnh vực giáo dục theo quy trình rút gọn tại một kỳ họp, cùng với việc ban hành nhiều nghị quyết quan trọng, là hiện tượng lập pháp hiếm thấy. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật văn bản mà còn là một cuộc cải cách sâu rộng, toàn diện và đồng bộ, từ tư duy đến hành động.

Những quyết sách này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Quốc hội trong việc đổi mới cơ chế và ưu tiên nguồn lực cho phát triển giáo dục và đào tạo. Với sự chuẩn bị đó, lộ trình phát triển giáo dục Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động tích cực trong thời gian tới.

Ở tầm ngắn hạn, khi các chính sách đi vào cuộc sống, những quy định mới liên quan đến chế độ, chính sách đối với nhà giáo; phân cấp trong tuyển dụng giáo viên; bảo đảm điều kiện học tập; miễn và hỗ trợ học phí… sẽ góp phần ổn định và phát triển đội ngũ, đặc biệt là đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục.

Trong trung hạn, với các điểm nhấn như tự chủ đại học, mở rộng giáo dục nghề nghiệp và triển khai chương trình mục tiêu quốc gia, hệ thống giáo dục được kỳ vọng sẽ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời tăng khả năng thích ứng với thị trường lao động và yêu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh hội nhập.

Ở tầm nhìn dài hạn, theo ông Đồng Ngọc Ba, đây là “cơ hội lịch sử” để đưa giáo dục Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới. Một nền giáo dục vững chắc, gắn kết chặt chẽ với khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ trở thành nền tảng quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi đó, giáo dục không chỉ là một lĩnh vực xã hội mà còn là động lực trực tiếp thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy vậy, ông Đồng Ngọc Ba cũng lưu ý rằng luật pháp và chính sách chỉ là điều kiện cần. Thực tiễn cho thấy các cơ chế, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai nghiêm túc và đồng bộ. Điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ quyết tâm chính trị, sự hướng dẫn thực thi cụ thể đến hệ thống giám sát, kiểm tra chặt chẽ.

Theo ông Đồng Ngọc Ba, nếu tận dụng tốt “cơ hội vàng” về thể chế hiện nay, giáo dục sẽ phát huy vai trò là “chìa khóa” mở ra tương lai, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.

Bài viết với tag: "xác lập triết lý giáo dục"

Triết lý giáo dục: 'Kim chỉ nam' cho đổi mới

Có thể bạn quan tâm