‘Chìa khóa’ phát triển năng lực, giúp học sinh thích nghi với bùng nổ tri thức

GD&TĐ - Thúc đẩy nghiên cứu khoa học là giải pháp quan trọng phát triển năng lực học sinh, giúp các em thích nghi với sự bùng nổ tri thức hiện nay.



Trục cốt lõi phát triển năng lực học sinh phổ thông

Cô Nguyễn Thị Thu Trang - Tổ trưởng Tổ Tự nhiên Trường THCS - THPT Ban Mai (Hà Nội) cho rằng, trong bối cảnh giáo dục hiện nay, nghiên cứu khoa học không còn là hoạt động ngoại khóa, tăng cường mà trở thành trục cốt lõi để phát triển năng lực của người học.

Hoạt động này giúp phát hiện và bồi dưỡng học sinh nghiên cứu khoa học; sáng tạo kỹ thuật, công nghệ và vận dụng kiến thức đã học và giải quyết những vấn đề thực tiễn. Đồng thời, bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy độc lập, tư duy phản biện (Critical Thinking), sáng tạo, biết ứng dụng kiến thức đã học để giải những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống.

Bên cạnh đó, hoạt động nghiên cứu khoa học sẽ phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua quá trình tìm kiếm tài liệu, đọc hiểu các bài báo khoa học và tự vận hành thí nghiệm giúp học sinh hình thành kỹ năng tự học suốt đời. Đây là chìa khóa quan trọng để thích nghi với sự bùng nổ tri thức.

Việc tiếp xúc với nghiên cứu khoa học sớm giúp học sinh nhận ra đam mê trong các lĩnh vực STEM, hiểu được bản chất công việc của một nhà khoa học; từ đó có lựa chọn ngành nghề chính xác, giảm thiểu tình trạng chọn sai ngành ở đại học và có hành trình làm việc có giá trị, có di sản cá nhân.

Cô Nguyễn Thị Thu Trang chia sẻ của cá nhân về thực trạng phát hiện và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học ở các trường công lập và tư thục. Ở nhóm trường công lập, động lực thực hiện công tác nghiên cứu khoa học chủ yếu tập trung phục vụ các kỳ thi học sinh giỏi và Cuộc thi Nghiên cứu khoa học kỹ thuật ISEF, với cơ sở vật chất chủ yếu là các phòng thí nghiệm truyền thống và lực lượng tham gia chủ yếu là giáo viên đồng hành nghiên cứu.

Trong khi đó, ở nhóm trường tư thục, hoạt động nghiên cứu khoa học được tích hợp vào các sân chơi quốc tế, lồng ghép trong chương trình học của một số bộ môn và đồng thời tham gia các cuộc thi cùng khối trường công lập, đi kèm với sự đầu tư về thiết bị hiện đại tại một số hệ thống như Vinschool, Phenikaa.

Tuy nhiên, cả hai nhóm trường đều đối mặt với những thách thức riêng. Ở trường công lập là sự quan tâm của học sinh đối với nghiên cứu khoa học còn hạn chế, cùng với sĩ số lớp đông gây khó khăn trong việc cá nhân hóa để bồi dưỡng năng lực. Còn ở trường tư thục là tâm lý ngại khó của học sinh khi tham gia nghiên cứu khoa học, bên cạnh đó chi phí lớn, dù nhà trường tự chi trả cũng có thể trở thành gánh nặng và đôi khi mang yếu tố hình thức.

“Đánh giá chung là năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh trung học phổ thông đang ở mức "tiệm cận". Điểm yếu lớn nhất là tính thực tiễn của các đề tài nghiên cứu và khả năng nghiên cứu tài liệu tham khảo bằng tiếng Anh”, cô Nguyễn Thị Thu Trang nhận định.

Xây dựng hệ sinh thái, cơ chế thúc đẩy nghiên cứu khoa học

Đề xuất giải pháp, cô Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng các bộ, ngành liên quan cần tạo không gian nghiên cứu chung cho học sinh phổ thông toàn thành phố bằng cách thành lập các trung tâm nghiên cứu khoa học, nơi học sinh có thể đăng ký các đề tài đã được đánh giá cấp trường và qua vòng duyệt để sử dụng các điều kiện nghiên cứu của trung tâm.

Trong hệ thống kiểm tra, đánh giá, có thể đưa nội dung nghiên cứu khoa học của cá nhân hoặc nhóm học sinh trở thành một thành phần đánh giá bắt buộc, như thay thế một phần điểm số định kỳ bằng kết quả dự án nghiên cứu khoa học, tăng mức độ ưu tiên cộng điểm hoặc tuyển thẳng đại học đối với các học sinh có công trình nghiên cứu chất lượng.

Đối với các nhà trường, cần xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu khoa học bao gồm thiết kế các không gian nghiên cứu mở, tích hợp và lồng ghép trong chương trình học với lộ trình rõ ràng. Đồng thời, liên kết chặt chẽ với các trường đại học để có cơ hội được hỗ trợ về nguồn lực, bao gồm sự đồng hành của các giáo sư, tiến sĩ hay cả các sinh viên truyền cảm hứng về công tác nghiên cứu khoa học, cũng như được sử dụng các phòng nghiên cứu đạt quy mô và tiêu chuẩn.

Bên cạnh đó, cần đào tạo giáo viên về phương pháp thống kê, cách sử dụng các phần mềm phân tích dữ liệu và kỹ năng viết báo cáo khoa học theo chuẩn quốc tế, đồng thời xây dựng cộng đồng chuyên môn nhằm chia sẻ kinh nghiệm giữa các trường có liên kết hoặc thuộc cùng hệ thống tập đoàn giáo dục.



Trục cốt lõi phát triển năng lực học sinh phổ thông

Cô Nguyễn Thị Thu Trang - Tổ trưởng Tổ Tự nhiên Trường THCS - THPT Ban Mai (Hà Nội) cho rằng, trong bối cảnh giáo dục hiện nay, nghiên cứu khoa học không còn là hoạt động ngoại khóa, tăng cường mà trở thành trục cốt lõi để phát triển năng lực của người học.

Hoạt động này giúp phát hiện và bồi dưỡng học sinh nghiên cứu khoa học; sáng tạo kỹ thuật, công nghệ và vận dụng kiến thức đã học và giải quyết những vấn đề thực tiễn. Đồng thời, bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy độc lập, tư duy phản biện (Critical Thinking), sáng tạo, biết ứng dụng kiến thức đã học để giải những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống.

Bên cạnh đó, hoạt động nghiên cứu khoa học sẽ phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua quá trình tìm kiếm tài liệu, đọc hiểu các bài báo khoa học và tự vận hành thí nghiệm giúp học sinh hình thành kỹ năng tự học suốt đời. Đây là chìa khóa quan trọng để thích nghi với sự bùng nổ tri thức.

Việc tiếp xúc với nghiên cứu khoa học sớm giúp học sinh nhận ra đam mê trong các lĩnh vực STEM, hiểu được bản chất công việc của một nhà khoa học; từ đó có lựa chọn ngành nghề chính xác, giảm thiểu tình trạng chọn sai ngành ở đại học và có hành trình làm việc có giá trị, có di sản cá nhân.

Cô Nguyễn Thị Thu Trang chia sẻ của cá nhân về thực trạng phát hiện và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học ở các trường công lập và tư thục. Ở nhóm trường công lập, động lực thực hiện công tác nghiên cứu khoa học chủ yếu tập trung phục vụ các kỳ thi học sinh giỏi và Cuộc thi Nghiên cứu khoa học kỹ thuật ISEF, với cơ sở vật chất chủ yếu là các phòng thí nghiệm truyền thống và lực lượng tham gia chủ yếu là giáo viên đồng hành nghiên cứu.

Trong khi đó, ở nhóm trường tư thục, hoạt động nghiên cứu khoa học được tích hợp vào các sân chơi quốc tế, lồng ghép trong chương trình học của một số bộ môn và đồng thời tham gia các cuộc thi cùng khối trường công lập, đi kèm với sự đầu tư về thiết bị hiện đại tại một số hệ thống như Vinschool, Phenikaa.

Tuy nhiên, cả hai nhóm trường đều đối mặt với những thách thức riêng. Ở trường công lập là sự quan tâm của học sinh đối với nghiên cứu khoa học còn hạn chế, cùng với sĩ số lớp đông gây khó khăn trong việc cá nhân hóa để bồi dưỡng năng lực. Còn ở trường tư thục là tâm lý ngại khó của học sinh khi tham gia nghiên cứu khoa học, bên cạnh đó chi phí lớn, dù nhà trường tự chi trả cũng có thể trở thành gánh nặng và đôi khi mang yếu tố hình thức.

“Đánh giá chung là năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh trung học phổ thông đang ở mức "tiệm cận". Điểm yếu lớn nhất là tính thực tiễn của các đề tài nghiên cứu và khả năng nghiên cứu tài liệu tham khảo bằng tiếng Anh”, cô Nguyễn Thị Thu Trang nhận định.

Xây dựng hệ sinh thái, cơ chế thúc đẩy nghiên cứu khoa học

Đề xuất giải pháp, cô Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng các bộ, ngành liên quan cần tạo không gian nghiên cứu chung cho học sinh phổ thông toàn thành phố bằng cách thành lập các trung tâm nghiên cứu khoa học, nơi học sinh có thể đăng ký các đề tài đã được đánh giá cấp trường và qua vòng duyệt để sử dụng các điều kiện nghiên cứu của trung tâm.

Trong hệ thống kiểm tra, đánh giá, có thể đưa nội dung nghiên cứu khoa học của cá nhân hoặc nhóm học sinh trở thành một thành phần đánh giá bắt buộc, như thay thế một phần điểm số định kỳ bằng kết quả dự án nghiên cứu khoa học, tăng mức độ ưu tiên cộng điểm hoặc tuyển thẳng đại học đối với các học sinh có công trình nghiên cứu chất lượng.

Đối với các nhà trường, cần xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu khoa học bao gồm thiết kế các không gian nghiên cứu mở, tích hợp và lồng ghép trong chương trình học với lộ trình rõ ràng. Đồng thời, liên kết chặt chẽ với các trường đại học để có cơ hội được hỗ trợ về nguồn lực, bao gồm sự đồng hành của các giáo sư, tiến sĩ hay cả các sinh viên truyền cảm hứng về công tác nghiên cứu khoa học, cũng như được sử dụng các phòng nghiên cứu đạt quy mô và tiêu chuẩn.

Bên cạnh đó, cần đào tạo giáo viên về phương pháp thống kê, cách sử dụng các phần mềm phân tích dữ liệu và kỹ năng viết báo cáo khoa học theo chuẩn quốc tế, đồng thời xây dựng cộng đồng chuyên môn nhằm chia sẻ kinh nghiệm giữa các trường có liên kết hoặc thuộc cùng hệ thống tập đoàn giáo dục.