Không còn là những đứa trẻ vô tư chỉ biết đến sách vở, các em giờ đây đứng trước ngưỡng cửa của thế giới người lớn, mang trong mình những câu hỏi lớn lao về bản thân, về tương lai. Trong hành trình ấy, hai yếu tố tưởng chừng trừu tượng nhưng lại có sức định hình mạnh mẽ đến kết quả học tập – hay đúng hơn là sự trưởng thành – của các em, chính là vai trò và động lực học tập.
Hãy thử hình dung về Minh, một học sinh lớp 11. Sáng Minh là “học sinh” với chiếc cặp nặng trĩu và áp lực bài vở. Chiều về, Minh có thể là “người anh” chăm em nhỏ, là “thành viên đội bóng rổ” đầy năng lượng, là “con” trong gia đình với những kỳ vọng riêng và là “bạn thân” sẵn sàng lắng nghe mọi câu chuyện. Mỗi vai trò Minh mang đều đi kèm với những trách nhiệm, những kỳ vọng (của bản thân và của người khác) và cả những cảm xúc khác nhau.
Vậy thì, trong muôn vàn “chiếc mũ” đang đội ấy, chiếc mũ “học sinh” được đặt ở vị trí nào? Vai trò này có ý nghĩa gì với Minh? Liệu một người mang quá nhiều vai, có khi nào cảm thấy lạc lõng trong chính vai trò quan trọng nhất - vai trò của người học, của người đang xây đắp nền móng tri thức cho tương lai?
Sự nhận thức rõ ràng về vai trò của bản thân trong hành trình học tập – không chỉ là nghĩa vụ, mà là cơ hội để phát triển, để khám phá năng lực tiềm ẩn – là bước đệm đầu tiên và vô cùng quan trọng. Khi hiểu và chấp nhận vai trò người học một cách tích cực, các em mới bắt đầu tìm kiếm điều gì đó bên trong để thúc đẩy mình tiến lên.
Đó chính là lúc động lực học tập xuất hiện – ngọn lửa âm ỉ hoặc bùng cháy bên trong mỗi người. Minh học vì bố mẹ muốn Minh vào đại học danh tiếng (động lực bên ngoài), hay Minh học vì Minh thực sự tò mò về thế giới xung quanh, muốn hiểu sâu sắc một vấn đề, hay đơn giản là cảm thấy vui khi chinh phục được bài toán khó (động lực bên trong)? Ngọn lửa nào sẽ giữ cho Minh ấm áp và bền bỉ trên con đường dài đầy thử thách?.
Giáo dục hiện đại chỉ ra rằng, động lực bên trong - xuất phát từ niềm yêu thích, sự hứng thú, khát khao tự chủ và mong muốn thành thạo - có sức mạnh bền vững hơn gấp nhiều lần so với động lực bên ngoài, vốn dễ dàng lụi tàn khi phần thưởng không còn hấp dẫn hoặc áp lực giảm đi. Một học sinh với động lực bên trong mạnh mẽ không chỉ học vì điểm số, mà học vì chính sự trưởng thành của bản thân, vì cảm giác thỏa mãn khi vượt qua giới hạn của mình.
Sự tương tác giữa vai trò và động lực chính là điểm mấu chốt. Khi Minh nhìn nhận vai trò “học sinh” không chỉ là người đi học để đạt điểm, mà là người đang định hình bản thân cho tương lai Minh mơ ước (kiến trúc sư, nhà khoa học, nghệ sĩ...), thì vai trò ấy trở nên ý nghĩa hơn rất nhiều. Sự ý nghĩa này chính là chất xúc tác mạnh mẽ thắp lên ngọn lửa động lực bên trong. Minh học không phải để làm hài lòng ai, mà học để trở thành con người Minh muốn trở thành.
Ngược lại, nếu vai trò “học sinh” chỉ mang nặng gánh trách nhiệm và áp lực, thiếu đi sự kết nối với những giá trị hay mục tiêu cá nhân, ngọn lửa động lực rất khó được nhóm lên, hoặc chỉ cháy leo lét. Khi đó, học tập chỉ là một nghĩa vụ nặng nề, dễ dẫn đến sự chán nản và tụt hậu.
Vậy làm sao để các em không chỉ “đóng vai” người học một cách miễn cưỡng, mà thực sự “là” người học, với tất cả niềm say mê và trách nhiệm? Phải chăng, chìa khóa nằm ở việc giúp các em nhận ra giá trị đích thực của việc học, không chỉ là điểm số, mà là sự trưởng thành của chính bản thân, là khả năng kiến tạo cuộc đời mình?
Đối với những người đồng hành - thầy cô, cha mẹ - vai trò của chúng ta không chỉ là truyền thụ kiến thức hay đặt ra kỳ vọng. Quan trọng hơn, chúng ta cần giúp các em:
- Nhận diện và cân bằng các vai trò: Giúp các em hiểu rằng mỗi vai trò đều có giá trị, nhưng vai trò người học ở lứa tuổi này mang tính định hướng tương lai sâu sắc. Giúp các em học cách quản lý thời gian và năng lượng để không bị quá tải.
- Xây dựng vai trò người học tích cực: Khuyến khích các em nhìn nhận việc học là cơ hội, là con đường để phát triển bản thân, chứ không chỉ là nghĩa vụ hay cuộc đua điểm số.
- Nuôi dưỡng động lực bên trong: Tạo môi trường học tập khuyến khích sự tò mò, trao quyền tự chủ trong học tập (trong phạm vi phù hợp), giúp các em tìm thấy mối liên hệ giữa kiến thức trên sách vở và thế giới thực, và tôn vinh nỗ lực, sự tiến bộ thay vì chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng.
- Kết nối vai trò và động lực: Giúp các em nhìn thấy cách việc học hôm nay (vai trò người học) sẽ phục vụ cho con người mà các em muốn trở thành trong tương lai (định hình vai trò bản thân sau này).
Thành tích học tập của học sinh trung học không chỉ là những con số trên bảng điểm. Đó là bức tranh tổng thể của một hành trình trưởng thành, nơi các em học cách nhận biết bản thân qua các vai trò, tìm thấy ngọn lửa đam mê bên trong và dùng nó làm động lực để vươn tới.
Chúng ta - những người làm giáo dục và cha mẹ - có sứ mệnh thắp sáng và giữ cho ngọn lửa ấy luôn rạng rỡ, giúp các em tìm thấy ý nghĩa thực sự trong vai trò người học, để mỗi bước đi trên hành trình tri thức đều là một bước chân vững vàng trên con đường kiến tạo tương lai.
