Đào tạo số chưa cứu nổi thị trường lao động trẻ

Mặc dù, nhiều quốc gia châu Á đang đẩy mạnh đào tạo số trong giáo dục đại học và nghề, song thực tế cho thấy thanh niên tốt nghiệp vẫn gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm.

Tỷ lệ thất nghiệp cao, đặc biệt trong nhóm sinh viên đại học và học nghề, phản ánh khoảng cách giữa kỹ năng được đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Thừa thầy, thiếu thợ

Thực tế cho thấy, sinh viên ngành STEM dễ bị tổn thương trong các giai đoạn suy thoái kinh tế vì thiếu kỹ năng chuyển đổi nghề nghiệp. Khi đối diện sự thay đổi, người có vốn tự chủ mạnh biết điều chỉnh, phản hồi tích cực và duy trì sức khỏe tinh thần. Phát triển tư duy chủ động không chỉ là bài học nghề nghiệp, mà còn là bài học về phát triển con người. Ông ALI YASFU Chuyên gia giáo dục tại Đại học Monash (Australia)

Theo Cơ quan Thống kê Indonesia (BPS), tính đến tháng 8/2024, tỷ lệ thất nghiệp chung trên toàn quốc đạt 4,91%. Trong đó, nhóm tốt nghiệp trung học nghề có tỷ lệ thất nghiệp lên tới 9,01%, còn nhóm tốt nghiệp đại học là 5,25%.

Con số này phản ánh khoảng cách sâu sắc giữa giáo dục chính quy và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Ông Ali Yasfu - chuyên gia giáo dục tại Đại học Monash, Australia, nhận định: Vấn đề không nằm ở năng lực hay tham vọng mà ở việc nhiều người thiếu kỹ năng và thái độ cần thiết trong thế giới việc làm đầy biến động.

Các chương trình đào tạo nghề và đại học tại Indonesia hiện tập trung nhiều vào STEM (Khoa học, Toán học, Công nghệ, Kỹ thuật) nhưng nặng lý thuyết, thiếu thực tiễn. Hệ quả là sinh viên có thể sở hữu năng lực kỹ thuật cao nhưng lại yếu về kỹ năng mềm.

Một yếu tố then chốt khác là khả năng tự định hướng, chủ động ra quyết định và huy động nguồn lực để đạt mục tiêu cá nhân. Sinh viên sở hữu vốn tự chủ cao thường biết lập kế hoạch nghề nghiệp, chủ động tìm kiếm cơ hội thực tập, dám thử và học từ sai lầm. Trong bối cảnh thị trường lao động Indonesia cạnh tranh và mang tính phi chính thức, những năng lực này trở nên đặc biệt quan trọng.

Tại Trung Quốc, tỷ lệ thất nghiệp nhóm tuổi 16 - 24, không tính sinh viên, tăng lên 18,9% trong tháng 8, mức cao nhất kể từ khi Bắc Kinh thay đổi cách tính chỉ số này năm 2023. Năm nay, số sinh viên tốt nghiệp đại học đạt mức kỷ lục 12,2 triệu người.

Nhiều năm nay, sinh viên và thanh niên Trung Quốc gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm. Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm này liên tục tăng. Nhiều tân cử nhân chọn học cao học thay vì đi làm để tránh thị trường tuyển dụng khốc liệt nhưng ảm đạm. Ngược lại, nhiều người có bằng thạc sĩ, tiến sĩ không được làm đúng chuyên môn mà phải làm trái ngành như shipper hay xe ôm công nghệ.

Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia đặt trọng tâm vào chuyển đổi số trong giáo dục đại học và đào tạo nghề. Từ các khóa học trực tuyến, chương trình học kết hợp (blended learning) đến việc lồng trí tuệ nhân tạo vào giảng dạy, mục tiêu là trang bị kỹ năng số cho người học, giúp họ sẵn sàng cho nền kinh tế kỹ thuật số.

Nhiều cử nhân, thạc sĩ Trung Quốc làm shipper.

Rủi ro với thanh niên

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ghi nhận nhiều quốc gia đang xây dựng hệ sinh thái giáo dục số từ chính sách, hạ tầng đến năng lực nhà giáo. Mục tiêu là nâng cao chất lượng và tính công bằng trong đào tạo. Việc số hóa không còn là thử nghiệm, mà trở thành chiến lược quốc gia.

Ngược lại, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) chỉ ra những rủi ro về việc làm cho thanh niên. Tỷ lệ lao động trẻ có việc làm ổn định thấp, trong khi khoảng cách giữa kỹ năng được đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp ngày càng gia tăng.

Như vậy, ngay cả khi kỹ năng số được mở rộng, tỷ lệ thất nghiệp, đặc biệt là thất nghiệp trẻ và thất nghiệp sau tốt nghiệp đại học, vẫn tăng mạnh. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

Ông Ali Yasfu cho biết, nguyên nhân đầu tiên là khoảng cách giữa kỹ năng và nhu cầu thị trường. Nhiều chương trình số hóa tập trung dạy công cụ, phần mềm nhưng chưa chú trọng kỹ năng mềm và kỹ năng ứng dụng trong bối cảnh nghề nghiệp cụ thể. Doanh nghiệp cần người “sẵn sàng làm việc”, chứ không chỉ là người biết công nghệ.

Bên cạnh đó, chương trình học đại học hoặc đào tạo nghề ở nhiều nơi chưa mô phỏng môi trường việc làm thực tế, thiếu cơ hội thực hành, thực tập hay học việc tại doanh nghiệp.

Ví dụ tại Trung Quốc, trong những năm 2000, giáo dục nghề được coi là “tấm vé vớt” cho những người trượt THPT hoặc đại học. Vì vậy, chương trình học nghề nặng lý thuyết, thiếu thực hành. Các doanh nghiệp cũng không mở rộng cơ hội việc làm cho nhóm này, dẫn đến đào tạo nghề ngày càng bị xem nhẹ.

Nguyên nhân khác là vấn đề chuyển tiếp từ học tập sang làm việc. Ở một số quốc gia, cơ chế kết nối giữa trường học và doanh nghiệp yếu, khiến thông tin thị trường lao động không được phản ánh kịp thời vào chương trình đào tạo.

Người lao động Singapore học lấy chứng chỉ bổ sung.

Mô hình tham khảo

Trước thực trạng này, một số quốc gia có thể làm gương về việc kết hợp đào tạo kỹ năng với nhu cầu việc làm thực tế. Đơn cử, hệ thống đào tạo kép của Đức, nơi học viên vừa học tại trường nghề vừa làm việc thực tế tại doanh nghiệp, đã chứng minh hiệu quả xuyên suốt nhiều thập kỷ.

Tỷ lệ chuyển tiếp vào việc làm sau học nghề cao và sự gắn kết doanh nghiệp - trường chặt chẽ. Báo cáo của OECD cho thấy chương trình thực hành tại doanh nghiệp giúp giảm rủi ro thất nghiệp cho thanh niên.

Singapore triển khai SkillsFuture với quỹ hỗ trợ đào tạo suốt đời, khuyến khích công dân học lại, nhận chứng chỉ nghề ngắn hạn (micro-credentials) và liên tục cập nhật kỹ năng theo nhu cầu ngành. Báo cáo hàng năm của SkillsFuture cho thấy số người tham gia đào tạo nghề tăng, đồng thời chính sách “đào tạo có mục tiêu nghề nghiệp” cải thiện cơ hội việc làm cho người học.

Trung Quốc cũng là trường hợp đặc biệt. Dù sinh viên đại học thất nghiệp lớn, học viên nghề lại có việc làm ổn định nhờ quốc gia chú trọng phát triển đào tạo nghề.

Trong kỳ tuyển sinh đại học 2025, nhiều học sinh phổ thông Trung Quốc chọn chương trình đào tạo nghề. Điển hình, He Xianyu - Trường Trung học Zhuji, tỉnh Chiết Giang, đạt 604/750 điểm. Với điểm này, em có thể đăng ký vào các đại học hàng đầu nhưng quyết định theo học Cao đẳng Bách khoa Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc - một trường đào tạo nghề. He cho biết em xác định rõ lĩnh vực muốn theo đuổi và biết trường đào tạo bài bản.

Tại Đại học Bách khoa Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, điểm tuyển sinh ngành Vật lý, chương trình đào tạo mũi nhọn, tăng từ 595 (năm 2023) lên 617 năm nay. Trường vừa chuyển từ cao đẳng lên đại học nghề và điểm chuẩn vượt không ít trường đại học danh tiếng. Khác với cao đẳng, đại học nghề được quyền cấp bằng cử nhân.

Ở Chiết Giang, các trường đại học nghề cũng ghi nhận mức điểm cao kỷ lục. Trường Đại học Công nghệ nghề Kim Hoa có điểm chuẩn 621, mức cao nhất đối với hệ thống trường nghề trong tỉnh.

Đức là hình mẫu về đào tạo nghề trên thế giới.

Bài học từ quốc tế

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, OECD khuyến nghị các quốc gia tìm giải pháp cho các vấn đề giáo dục hiện nay.

Thứ nhất, tăng cường liên kết giữa trường học và doanh nghiệp nhằm mở rộng mô hình học theo công việc. Ở Thụy Sĩ, Hà Lan, doanh nghiệp nhận thực tập sinh được khuyến khích bằng chính sách giảm thuế, tăng trợ cấp đào tạo.

Thứ hai, xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường lao động và cập nhật vào chương trình đào tạo. Một cơ sở dữ liệu kỹ năng việc làm chung giúp các cơ sở giáo dục điều chỉnh chương trình học theo nhu cầu thực tế.

Thứ ba, phát triển mô hình học tập suốt đời để người lao động cập nhật kỹ năng nhanh chóng. Chính sách hỗ trợ tài chính cho người học trung niên theo mô hình SkillsFuture giúp thị trường lao động thích ứng khi công nghệ thay đổi.

Các trường học và quốc gia cũng cần tập trung phát triển kỹ năng chuyển đổi và kỹ năng mềm, bổ sung đào tạo tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, quản lý dự án – những kỹ năng doanh nghiệp cần hơn kiến thức thuần kỹ thuật.

“Trong kỷ nguyên số, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ là ‘dạy công nghệ’, mà là ‘dạy cách sống và làm việc bằng công nghệ’, để người học khi bước ra thị trường có thể tìm được việc làm tốt và bền vững”, báo cáo về Chính sách giáo dục đại học số năm 2023 của OECD nhấn mạnh.

Hầu hết thanh thiếu niên và phụ huynh chọn trường nghề vì triển vọng việc làm tốt hơn. Chúng tôi đảm bảo mọi sinh viên đều tìm được việc làm ngay sau khi tốt nghiệp. Ông Tôn Đồng Vũ - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nghề Ngoại giao Sơn Đông (Trung Quốc).