Giáo dục nghề nghiệp trước làn sóng AI

GD&TĐ - Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần đổi mới cách vận hành, ưu tiên phát triển năng lực của người học trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ.



Công nghệ phải giải được bài toán của đào tạo

AI và công nghệ số đang đi vào trường học với tốc độ ngày càng nhanh. Với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đây là cơ hội để thay đổi phương thức quản trị, tổ chức đào tạo và hỗ trợ người học, nhưng sự hiện diện của công nghệ không đồng nghĩa với một cuộc chuyển đổi thực chất.

Theo TS Khổng Hữu Lực, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, vấn đề không nằm ở việc một trường có bao nhiêu phần mềm, mà ở khả năng kết nối dữ liệu và tổ chức lại các hoạt động quản trị, đào tạo trên một nền tảng thống nhất.

Chuyển đổi số chỉ có thể tạo ra hiệu quả khi khắc phục được tình trạng dữ liệu phân tán, các bộ phận vận hành rời rạc và công nghệ thực sự tham gia vào quá trình đổi mới hoạt động của nhà trường.



Một kinh nghiệm được đặt ra là không nên để công nghệ dẫn dắt toàn bộ quá trình thay đổi. TS Đồng Trung Chính, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghiệp Hà Nội chia sẻ cách tiếp cận “chuyển đổi quy trình đi trước, triển khai công nghệ theo sau”.

Trên nền tảng đó, nhà trường từng bước xây dựng mô hình quản lý điện tử, số hóa tuyển sinh và hoạt động đào tạo, hướng đến việc cải thiện tính minh bạch và trải nghiệm của người học.

Cách tiếp cận này càng có ý nghĩa trong bối cảnh AI đang được người học tiếp cận nhanh hơn sự thay đổi của chương trình đào tạo.

Bà Nguyễn Thị Tuyết - Phụ trách Dự án Chương trình AI trong giáo dục nghề nghiệp khu vực Việt Nam của nền tảng TRAE, dẫn số liệu từ thực tiễn ứng dụng AI tại Trung Quốc cho thấy, 71,5% sinh viên trường nghề chủ động sử dụng AI tạo sinh, trong khi tỷ lệ cơ sở hoàn thành nâng cấp thông minh cho các chuyên ngành mới đạt 35,47%.

Theo bà Nguyễn Thị Tuyết, việc ứng dụng AI cần xuất phát từ những vấn đề cụ thể của đào tạo. Câu hỏi quan trọng không phải là lựa chọn công cụ nào đang phổ biến, mà là công nghệ có thể hỗ trợ người học hình thành những năng lực gì và giải quyết được khó khăn nào trong từng ngành nghề.

Bởi nếu chỉ chạy theo công cụ, chuyển đổi số rất dễ dừng lại ở phần “vỏ”. ThS Trương Duy Ninh, Trường Cao đẳng Văn Lang Sài Gòn lưu ý về tình trạng “số hóa bề mặt”, khi việc chuyển tài liệu sang định dạng điện tử hoặc đưa dữ liệu lên các nền tảng trực tuyến đã được xem như một bước chuyển đổi hoàn chỉnh.

Theo ông, cách tiếp cận này có thể tạo ra những “ảo ảnh” về công nghệ trong khi phương thức dạy học và năng lực của người học chưa có thay đổi tương xứng.

Đối với giáo dục nghề nghiệp, yêu cầu này càng cần được nhìn nhận rõ ràng. Bởi sản phẩm cuối cùng của quá trình đào tạo không phải là những báo cáo về mức độ số hóa, mà là người học có năng lực nghề nghiệp để làm việc và thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

Giữ năng lực con người ở trung tâm chuyển đổi

Công nghệ có thể tạo ra những cách thức mới để tổ chức dạy và học, nhưng người quyết định chất lượng của quá trình đó vẫn là nhà giáo và người học. Vì vậy, đầu tư cho chuyển đổi số không thể tách rời việc bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ.

Theo ThS Lê Trần Thanh Hiếu, Trường Cao đẳng Thương mại, năng lực số của nhà giáo không chỉ thể hiện ở việc sử dụng thành thạo công cụ. Điều quan trọng hơn là khả năng tổ chức quá trình học tập, khai thác dữ liệu để nhận diện những điểm người học còn hạn chế và điều chỉnh cách dạy cho phù hợp.



Từ những công cụ quen thuộc, giảng viên có thể theo dõi những lỗi sinh viên thường gặp để thiết kế lại bài giảng, tổ chức học tập kết hợp hoặc lớp học đảo ngược trên hệ thống quản lý học tập. Những cách làm này cho thấy chuyển đổi số không nhất thiết phải bắt đầu bằng các khoản đầu tư lớn. Điều quan trọng là nhà giáo biết sử dụng công nghệ để giải quyết công việc chuyên môn của mình.

AI cũng có thể trở thành một phương tiện để rèn luyện tư duy thay vì làm thay người học. Một số cách tiếp cận trong tổ chức dạy học đã hướng AI vào vai trò tạo tình huống, đặt ra những thông tin cần được kiểm chứng, từ đó buộc người học phải phân tích, phát hiện vấn đề và đưa ra đánh giá của riêng mình. Việc sử dụng AI theo hướng này giúp công nghệ trở thành chất liệu cho quá trình học tập, thay vì là nơi cung cấp những đáp án có sẵn.

Đi cùng với đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu thay đổi cách kiểm tra, đánh giá. Khi AI có thể hỗ trợ tạo ra một sản phẩm nhanh chóng, các cơ sở đào tạo càng cần những phương thức để nhận diện năng lực thực sự của người học.

ThS Trương Duy Ninh đề xuất kết hợp những hình thức đánh giá phù hợp như thi viết có chủ đích, vấn đáp trực tiếp và thực hành trong điều kiện hạn chế sự hỗ trợ của thiết bị thông minh. Việc xây dựng các không gian thử nghiệm linh hoạt ở cấp khoa, bộ môn cũng được xem là cách để nhà trường thử nghiệm những phương pháp mới trước khi triển khai rộng hơn.

Giáo dục nghề nghiệp không đứng ngoài dòng chảy công nghệ, càng không thể chậm trễ trước những thay đổi mà AI đang mang lại nhưng một nền giáo dục hiện đại không được tạo nên chỉ bằng việc đưa thêm công nghệ vào trường học.

Nền tảng quan trọng hơn là một hệ thống vận hành hợp lý, đội ngũ biết làm chủ công cụ và người học được rèn luyện năng lực tự thân. Khi công nghệ phục vụ đúng mục tiêu đào tạo, thay vì trở thành mục tiêu phải chạy theo, chuyển đổi số mới có thể tạo ra những giá trị lâu dài cho giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.



Công nghệ phải giải được bài toán của đào tạo

AI và công nghệ số đang đi vào trường học với tốc độ ngày càng nhanh. Với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đây là cơ hội để thay đổi phương thức quản trị, tổ chức đào tạo và hỗ trợ người học, nhưng sự hiện diện của công nghệ không đồng nghĩa với một cuộc chuyển đổi thực chất.

Theo TS Khổng Hữu Lực, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, vấn đề không nằm ở việc một trường có bao nhiêu phần mềm, mà ở khả năng kết nối dữ liệu và tổ chức lại các hoạt động quản trị, đào tạo trên một nền tảng thống nhất.

Chuyển đổi số chỉ có thể tạo ra hiệu quả khi khắc phục được tình trạng dữ liệu phân tán, các bộ phận vận hành rời rạc và công nghệ thực sự tham gia vào quá trình đổi mới hoạt động của nhà trường.



Một kinh nghiệm được đặt ra là không nên để công nghệ dẫn dắt toàn bộ quá trình thay đổi. TS Đồng Trung Chính, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghiệp Hà Nội chia sẻ cách tiếp cận “chuyển đổi quy trình đi trước, triển khai công nghệ theo sau”.

Trên nền tảng đó, nhà trường từng bước xây dựng mô hình quản lý điện tử, số hóa tuyển sinh và hoạt động đào tạo, hướng đến việc cải thiện tính minh bạch và trải nghiệm của người học.

Cách tiếp cận này càng có ý nghĩa trong bối cảnh AI đang được người học tiếp cận nhanh hơn sự thay đổi của chương trình đào tạo.

Bà Nguyễn Thị Tuyết - Phụ trách Dự án Chương trình AI trong giáo dục nghề nghiệp khu vực Việt Nam của nền tảng TRAE, dẫn số liệu từ thực tiễn ứng dụng AI tại Trung Quốc cho thấy, 71,5% sinh viên trường nghề chủ động sử dụng AI tạo sinh, trong khi tỷ lệ cơ sở hoàn thành nâng cấp thông minh cho các chuyên ngành mới đạt 35,47%.

Theo bà Nguyễn Thị Tuyết, việc ứng dụng AI cần xuất phát từ những vấn đề cụ thể của đào tạo. Câu hỏi quan trọng không phải là lựa chọn công cụ nào đang phổ biến, mà là công nghệ có thể hỗ trợ người học hình thành những năng lực gì và giải quyết được khó khăn nào trong từng ngành nghề.

Bởi nếu chỉ chạy theo công cụ, chuyển đổi số rất dễ dừng lại ở phần “vỏ”. ThS Trương Duy Ninh, Trường Cao đẳng Văn Lang Sài Gòn lưu ý về tình trạng “số hóa bề mặt”, khi việc chuyển tài liệu sang định dạng điện tử hoặc đưa dữ liệu lên các nền tảng trực tuyến đã được xem như một bước chuyển đổi hoàn chỉnh.

Theo ông, cách tiếp cận này có thể tạo ra những “ảo ảnh” về công nghệ trong khi phương thức dạy học và năng lực của người học chưa có thay đổi tương xứng.

Đối với giáo dục nghề nghiệp, yêu cầu này càng cần được nhìn nhận rõ ràng. Bởi sản phẩm cuối cùng của quá trình đào tạo không phải là những báo cáo về mức độ số hóa, mà là người học có năng lực nghề nghiệp để làm việc và thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

Giữ năng lực con người ở trung tâm chuyển đổi

Công nghệ có thể tạo ra những cách thức mới để tổ chức dạy và học, nhưng người quyết định chất lượng của quá trình đó vẫn là nhà giáo và người học. Vì vậy, đầu tư cho chuyển đổi số không thể tách rời việc bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ.

Theo ThS Lê Trần Thanh Hiếu, Trường Cao đẳng Thương mại, năng lực số của nhà giáo không chỉ thể hiện ở việc sử dụng thành thạo công cụ. Điều quan trọng hơn là khả năng tổ chức quá trình học tập, khai thác dữ liệu để nhận diện những điểm người học còn hạn chế và điều chỉnh cách dạy cho phù hợp.



Từ những công cụ quen thuộc, giảng viên có thể theo dõi những lỗi sinh viên thường gặp để thiết kế lại bài giảng, tổ chức học tập kết hợp hoặc lớp học đảo ngược trên hệ thống quản lý học tập. Những cách làm này cho thấy chuyển đổi số không nhất thiết phải bắt đầu bằng các khoản đầu tư lớn. Điều quan trọng là nhà giáo biết sử dụng công nghệ để giải quyết công việc chuyên môn của mình.

AI cũng có thể trở thành một phương tiện để rèn luyện tư duy thay vì làm thay người học. Một số cách tiếp cận trong tổ chức dạy học đã hướng AI vào vai trò tạo tình huống, đặt ra những thông tin cần được kiểm chứng, từ đó buộc người học phải phân tích, phát hiện vấn đề và đưa ra đánh giá của riêng mình. Việc sử dụng AI theo hướng này giúp công nghệ trở thành chất liệu cho quá trình học tập, thay vì là nơi cung cấp những đáp án có sẵn.

Đi cùng với đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu thay đổi cách kiểm tra, đánh giá. Khi AI có thể hỗ trợ tạo ra một sản phẩm nhanh chóng, các cơ sở đào tạo càng cần những phương thức để nhận diện năng lực thực sự của người học.

ThS Trương Duy Ninh đề xuất kết hợp những hình thức đánh giá phù hợp như thi viết có chủ đích, vấn đáp trực tiếp và thực hành trong điều kiện hạn chế sự hỗ trợ của thiết bị thông minh. Việc xây dựng các không gian thử nghiệm linh hoạt ở cấp khoa, bộ môn cũng được xem là cách để nhà trường thử nghiệm những phương pháp mới trước khi triển khai rộng hơn.

Giáo dục nghề nghiệp không đứng ngoài dòng chảy công nghệ, càng không thể chậm trễ trước những thay đổi mà AI đang mang lại nhưng một nền giáo dục hiện đại không được tạo nên chỉ bằng việc đưa thêm công nghệ vào trường học.

Nền tảng quan trọng hơn là một hệ thống vận hành hợp lý, đội ngũ biết làm chủ công cụ và người học được rèn luyện năng lực tự thân. Khi công nghệ phục vụ đúng mục tiêu đào tạo, thay vì trở thành mục tiêu phải chạy theo, chuyển đổi số mới có thể tạo ra những giá trị lâu dài cho giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.