Phát huy giá trị và giáo dục di sản trong bối cảnh chuyển đổi số

Hội thảo do Trường Khoa học Nhân văn (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) tổ chức, với chủ đề “Nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị và giáo dục di sản trong thời đại số”.

Đây là diễn đàn trao đổi học thuật, kết nối nghiên cứu lý luận với những vấn đề thực tiễn của văn hóa, giáo dục và đời sống xã hội trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ.

Đặt con người ở vị trí trung tâm của chuyển đổi số

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội - nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học luôn là một trong những trụ cột căn bản trong quá trình 75 năm xây dựng và phát triển của Nhà trường.

Là trường sư phạm trọng điểm quốc gia, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đào tạo giáo viên chất lượng cao trên nền tảng hệ sinh thái khoa học cơ bản, khoa học giáo dục và công nghệ. Điều đó cho thấy vai trò quan trọng của khoa học cơ bản đối với sự phát triển của Nhà trường, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường nghiên cứu trong bối cảnh mới.

Lý giải việc triển khai chuỗi hội thảo về khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn cho rằng, công nghệ ngày nay không còn đơn thuần là công cụ, mà đã trở thành môi trường con người tham gia và tương tác hằng ngày. Bên cạnh môi trường vật lý và môi trường văn hóa, không gian số đang hình thành một môi trường mới, nơi những yếu tố thực và ảo đan xen.

Các đại biểu, nhà khoa học tham dự hội thảo.

Trong bối cảnh đó, khoa học và công nghệ được xác định là động lực quan trọng tạo ra những bước đột phá. Tuy nhiên, theo Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, bên cạnh câu hỏi làm thế nào để tạo ra đột phá công nghệ, cần quan tâm đến những vấn đề sâu xa hơn: Ai tạo ra các đột phá ấy? Thành quả công nghệ sẽ phục vụ con người như thế nào? Những thay đổi của môi trường số tác động ra sao đến đời sống tinh thần, tâm lý và hệ giá trị của con người?

Từ góc nhìn này, khoa học xã hội, nhân văn và khoa học giáo dục có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu những biến đổi của con người và xã hội. Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà còn đòi hỏi nhận diện những tác động, giá trị và trách nhiệm gắn với quá trình phát triển.

Công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận di sản

SSHE 2026 quy tụ 76 tham luận thuộc các lĩnh vực ngữ văn, lịch sử, triết học, nghiên cứu và giáo dục di sản. Các công trình tiếp cận chuyển đổi số từ nhiều góc độ, với phạm vi nghiên cứu trải rộng từ văn bản cổ, ngôn ngữ, văn học, ký ức và bản sắc văn hóa đến bảo tàng số, bản đồ số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường (VR/AR), công nghiệp văn hóa, du lịch thông minh, quản trị dữ liệu và quyền sở hữu số.

Một nội dung trọng tâm của hội thảo là mối quan hệ giữa chuyển đổi số với nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị và giáo dục di sản. Di sản không chỉ được nhìn nhận như những di tích, hiện vật hay thực hành văn hóa cần bảo vệ, mà còn là hệ thống tri thức sống động, được kiến tạo, trao truyền và tái diễn giải qua nhiều thế hệ.

Công nghệ số mở ra khả năng số hóa, liên kết và phổ biến tư liệu trên phạm vi rộng hơn. AI có thể hỗ trợ nhận dạng, phân loại và xử lý tư liệu; VR/AR tạo điều kiện tái hiện không gian lịch sử, xây dựng trải nghiệm học tập và đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Những ứng dụng này mở rộng phương thức nghiên cứu, tiếp cận và giáo dục di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu về độ tin cậy của dữ liệu và trách nhiệm trong sử dụng công nghệ.

PGS.TS Hà Văn Minh- Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Khoa học Nhân văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phát biểu đề dẫn.

PGS.TS Hà Văn Minh - Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Khoa học Nhân văn (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) - cho rằng, ý nghĩa sâu xa của chuyển đổi số đối với khoa học xã hội và nhân văn không chỉ nằm ở sự xuất hiện của những công cụ mới. Quan trọng hơn, các công cụ này đang làm thay đổi điều kiện con người tạo lập, lưu giữ, phân phối, kiểm chứng và sử dụng tri thức.

Theo PGS.TS Hà Văn Minh, chuyển đổi số đặt khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trước những nghịch lý. Khả năng tiếp cận thông tin về quá khứ ngày càng rộng mở, nhưng việc xác định nguồn gốc, tính xác thực, bối cảnh và trách nhiệm đối với thông tin cũng trở nên phức tạp hơn.

Khi dữ liệu được số hóa ngày càng nhiều, cách thức tổ chức và quản trị dữ liệu càng cần được chú trọng. Khi nội dung do AI tạo ra gia tăng, việc phân biệt chứng cứ với mô phỏng trở nên cấp thiết.

Tương tự, việc đưa di sản lên không gian số đòi hỏi phải làm rõ ai có quyền diễn giải, ai đại diện cho cộng đồng, đâu là tư liệu gốc, đâu là nội dung phục dựng và ai chịu trách nhiệm khi xảy ra sai lệch.

Các tham luận tại hội thảo nhấn mạnh rằng số hóa không đồng nghĩa với việc tri thức đã được kiểm chứng; một sản phẩm phục dựng thuyết phục về thị giác cũng không mặc nhiên phản ánh chính xác lịch sử.

Vì vậy, ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu và giáo dục di sản cần gắn với việc xác định xuất xứ tư liệu, phân biệt chứng cứ với giả thuyết và nội dung phục dựng, đồng thời quan tâm đến quyền diễn giải di sản, quyền sở hữu dữ liệu, đạo đức công nghệ và vai trò chủ thể của cộng đồng sở hữu di sản.

Những vấn đề được trao đổi tại SSHE 2026 góp phần làm rõ yêu cầu kết hợp giữa năng lực công nghệ với trách nhiệm khoa học, văn hóa và xã hội. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị và giáo dục di sản trong bối cảnh chuyển đổi số.

Đặt con người ở vị trí trung tâm của chuyển đổi số

Công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận di sản

Những vấn đề được trao đổi tại SSHE 2026 góp phần làm rõ yêu cầu kết hợp giữa năng lực công nghệ với trách nhiệm khoa học, văn hóa và xã hội. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị và giáo dục di sản trong bối cảnh chuyển đổi số.