Để đạt được mức tăng trưởng kinh tế 2 chữ số, giáo dục đại học và nghề nghiệp phải tập trung cao độ vào việc bảo đảm an ninh nhân lực cho các ngành kinh tế mới. Các ngành này bao gồm: kinh tế số, kinh tế xanh, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế tầm thấp (sử dụng phương tiện bay không người lái - UAV), chuỗi cung ứng logistics và hàng không.
Quy mô của các nền kinh tế mới tăng nhanh trên phạm vi toàn cầu
Sự bùng nổ của các nền kinh tế mới mở ra những cánh cửa nghề nghiệp cho thế hệ thanh niên Việt Nam. Theo báo cáo của Grand View Research, thị trường logistics toàn cầu được định giá 4,11 nghìn tỷ USD vào năm 2025 và dự báo đạt gần 8,5 nghìn tỷ USD vào năm 2033. Cùng với sự mở rộng không ngừng của lĩnh vực hàng không, Việt Nam đang đứng trước nhu cầu khổng lồ về hàng trăm nghìn chuyên gia vận hành chuỗi cung ứng, điều phối vận tải đa phương thức và quản trị hàng không dân dụng.
Dữ liệu từ Research and Markets chỉ ra rằng thị trường nhà hàng, khách sạn (hospitality) toàn cầu dự kiến tăng trưởng mạnh mẽ từ 5,52 nghìn tỷ USD vào năm 2025 lên tới 7,47 nghìn tỷ USD vào năm 2030, đòi hỏi một đội ngũ nhân lực dịch vụ thực nghiệp, chất lượng cao. Theo công bố của Hội nghị Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD), nền kinh tế số toàn cầu đang phát triển vũ bão, kéo theo sự bùng nổ nhu cầu nhân lực ngành điện toán, cũng như các chuyên gia trong lĩnh vực cơ, điện tử và vật liệu điện tử.
Nghiên cứu của Fortune Business Insights dự báo thị trường dịch vụ ô tô, bao gồm sửa chữa cơ, điện tử và xe điện EV, sẽ chạm mốc 978,15 tỷ USD vào năm 2034. Đối với các nền kinh tế mới, theo phân tích của McKinsey, riêng thị trường vi mạch bán dẫn toàn cầu đang trên đà tăng tốc để vươn tới mốc 1,6 nghìn tỷ USD vào năm 2030, là những cấu phần quan trọng quyết định sự tự chủ công nghệ số quốc gia.
Sự dịch chuyển sang nền kinh tế bền vững đang định hình lại toàn bộ cấu trúc việc làm. Theo số liệu của Sở Giao dịch Chứng khoán London (LSEG), lĩnh vực kinh tế xanh vừa chính thức vượt mốc 10 nghìn tỷ USD vốn hóa thị trường toàn cầu. Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo nền kinh tế xanh sẽ tạo ra giá trị hơn 7 nghìn tỷ USD mỗi năm vào năm 2030. Sự dịch chuyển khổng lồ đòi hỏi hệ thống giáo dục phải thích ứng nhanh chóng trong việc đào tạo nhân lực ngành nông nghiệp thông minh vạn vật kết nối IoT (Internet of Things), dịch vụ ô tô điện, năng lượng tái tạo và vật liệu thân thiện môi trường.
Nền kinh tế tầm thấp (Low-altitude economy) và kinh tế vũ trụ (Space economy) không còn là câu chuyện của tương lai. Theo báo cáo mới nhất của McKinsey, nền kinh tế vũ trụ được dự báo đạt mốc 1,8 nghìn tỷ USD vào năm 2035. Trong khi đó, nền kinh tế tầm thấp với các thiết bị bay không người lái (UAV) và phương tiện di chuyển hàng không đô thị (Urban Air Mobility) đang tạo ra một thị trường dịch vụ hoàn toàn mới từ logistics chặng cuối, quản lý hạ tầng đến cứu hộ y tế.
Khai thác thế mạnh trăm triệu dân bằng đầu tư vào nhân lực chất lượng cao
Để giải cơn khát nhân lực khổng lồ từ các siêu thị trường này, giáo dục cần chuyển đổi từ đào tạo nặng về lý thuyết sang thực học, thực nghiệp và thực tập thực chiến tại doanh nghiệp. Bằng cách áp dụng mô hình "doanh nghiệp kéo", sinh viên sẽ được các tập đoàn hàng không, dịch vụ lưu trú khách sạn và các hãng công nghệ tuyển dụng ngay từ sớm, tham gia đào tạo qua học liệu mở (Open CourseWares) và thực hành trên hệ thống song sinh kỹ thuật số (Digital Twin), trước khi bước ra công trường vận hành thực tế. Các cơ sở đào tạo tiên phong áp dụng phương thức ký hợp đồng thực tập có lương cho người học ngay từ đầu năm thứ nhất (năm 0), bảo đảm đào tạo gắn liền với vị trí việc làm thực tế và cam kết tỷ lệ người học có việc làm đúng chuyên môn sau tốt nghiệp đạt từ 96-99%.
Quy trình đào tạo được tổ chức vận hành một cách khoa học thông qua mô hình học tập tinh gọn 70-20-10 và đào tạo song hành (Dual System). Triển khai thí điểm mô hình đào tạo song hành theo chuẩn của các quốc gia phát triển như Đức và Nhật Bản tại các ngành kinh tế trọng điểm định hình lại hoàn toàn quỹ thời gian của sinh viên. Trong mô hình luân phiên linh hoạt, người học chỉ dành khoảng 10% thời gian để học lý thuyết cơ bản và phương pháp luận tại nhà trường. Khoảng 20% thời gian tiếp theo được dành cho các hoạt động học tập tương tác, làm việc nhóm và nhận sự hướng dẫn từ đồng nghiệp, chuyên gia. Phần 70% thời gian mang tính quyết định, được dành trọn vẹn cho việc thực hành thực chiến trực tiếp tại các doanh nghiệp đối tác, giúp sinh viên tiếp cận trực tiếp với công nghệ lõi và quy trình sản xuất thực tế. Cấu trúc 70-20-10 giúp người học nhận lương thực tập ngay từ năm thứ nhất và giải quyết trọn vẹn bài toán an ninh nhân lực công nghệ cao cho quốc gia.
Điểm nhấn công nghệ mang tính chất đột phá giúp tối ưu hóa phần 10% lý thuyết và 20% học tập tương tác chính là việc xây dựng hệ thống học liệu mở. Cổng học liệu mở cho phép người học truy cập tài nguyên học thuật ở bất kỳ đâu, cá nhân hóa lộ trình học tập để trang bị những kiến thức nền tảng vững chắc nhất trước khi bước vào xưởng thực hành của doanh nghiệp. Các khóa học trên học liệu mở (Open CourseWares) được định hướng tích hợp công nghệ song sinh kỹ thuật số (Digital Twin). Bản sao số tạo ra các không gian ảo có độ chính xác tuyệt đối, mô phỏng lại các dây chuyền sản xuất phức tạp, các trung tâm logistics quy mô lớn hay các phòng sạch vi mạch bán dẫn. Sinh viên có thể tự do thao tác, tháo lắp, vận hành thử nghiệm và tìm cách sửa lỗi trên nền tảng ảo này trước khi trực tiếp chạm vào các máy móc thực tế trị giá hàng triệu USD của doanh nghiệp. Ứng dụng bản sao số mang lại một môi trường thực hành rủi ro bằng không, giúp tiết kiệm vật tư tiêu hao đắt đỏ và đẩy nhanh tiến trình tiếp thu công nghệ phức tạp của thế hệ kỹ sư tương lai.
Chuyển đổi mô hình quản lý
Ứng dụng chuyển đổi số trong quản trị phát triển đại học không đơn thuần là việc số hóa văn bản hay trang bị máy tính cho lớp học, là cuộc đại phẫu về thể chế và triết lý đào tạo, chuyển từ tiền kiểm xin-cho sang hậu kiểm minh bạch dựa trên AI và dữ liệu lớn. Tinh gọn bộ máy quản lý nhà nước về giáo dục đại học, nghề nghiệp và thường xuyên vào một đầu mối thống nhất đã giảm thiểu phân mảnh, chồng chéo thể chế kéo dài nhiều thập kỷ, mở ra hành lang pháp lý thông suốt cho việc xây dựng các chính sách liên thông. Trao quyền tự chủ toàn diện cho các cơ sở giáo dục tạo động lực phát huy năng lực nội tại, tăng cường hợp tác công-tư để đào tạo bám sát nhu cầu thị trường. Quyền tự chủ phải đi kèm với trách nhiệm giải trình minh bạch, bởi tự chủ mà không có sự giám sát và đánh giá chất lượng chính là con đường dẫn tới sự suy giảm chất lượng giáo dục. Phương thức quản lý nhà nước dựa trên công nghệ dữ liệu lớn và Trí tuệ Nhân tạo (AI) sẽ tự động tính toán Chỉ số chất lượng cơ sở đào tạo tích hợp (IQS). Hệ thống AI sẽ quét dữ liệu liên tục và thiết lập bản đồ nhiệt cảnh báo trên toàn quốc; các trường rơi vào vùng đỏ vi phạm tiêu chuẩn tối thiểu sẽ tự động bị hệ thống báo cáo để tạm dừng chỉ tiêu tuyển sinh, loại bỏ hoàn toàn các áp lực can thiệp từ bên ngoài và đảm bảo một nền quản trị hậu kiểm minh bạch, chính xác tuyệt đối.
Linh hoạt trong triết lý đào tạo kỷ nguyên số được thể hiện qua cơ chế đánh giá và công nhận năng lực mang tính cách mạng. Thay vì đánh giá người học qua những kỳ thi lý thuyết khô khan, hệ thống giáo dục giờ đây ưu tiên việc đánh giá năng lực tích lũy qua hồ sơ năng lực trọn đời trên học bạ số VNeID và các bài kiểm tra năng lực thực chiến. Các thông tư chuyên ngành cần thừa nhận APEL.Q và RPL để quy đổi kinh nghiệm thực tiễn của người lao động thành tín chỉ học thuật hoặc văn bằng chính thức. Những phi công kỳ cựu, các giám đốc điều hành (CEOs) giàu kinh nghiệm thực chiến hay những chuyên gia công nghệ cao hoàn toàn có thể được cấp các văn bằng bậc cử nhân (Level 6), thạc sĩ (Level 7) và tiến sĩ (Level 8) dựa trên chính những cống hiến và kỹ năng thực tế của họ. Cơ chế giúp tôn vinh đào tạo chuyên nghiệp thực học, thực nghiệp song hành ngang hàng hoặc thậm chí cao hơn hẳn các mô hình đào tạo hàn lâm truyền thống. Thông qua kiểm định khắt khe của các tổ chức giáo dục toàn cầu như QAA hay Ofqual, người lao động tại Việt Nam có thể tiết kiệm đáng kể thời gian, tối ưu hóa tài nguyên của toàn xã hội và nhanh chóng tái gia nhập thị trường lao động ở những vị trí quản lý cấp cao.
Với mô hình đào tạo song hành (Dual System), phương pháp "doanh nghiệp kéo", tích hợp chuẩn APEL.Q và tối ưu hóa thời gian qua cấu trúc tinh gọn 70-20-10, giáo dục đại học Việt Nam kiến tạo lực lượng lao động thực nghiệp công nghệ cao, kỹ thuật lành nghề, đưa thanh niên Việt Nam làm chủ các ngành kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tầm thấp, từ đó tạo ra động lực tăng trưởng đột phá, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng 2 chữ số, đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
