Ứng xử thế nào khi con nhận điểm kém?

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy, chính cách người lớn phản ứng với điểm số của con mới là yếu tố quyết định việc trẻ có vượt qua thất bại và tiến bộ hay không.

Nỗi lo của cả gia đình

Mang về nhà một bài kiểm tra điểm kém là điều mà hầu như học sinh nào cũng từng trải qua. Song, điều khiến nhiều đứa trẻ lo lắng hơn cả không phải là số điểm trên giấy, mà là phản ứng đang chờ mình ở nhà. Liệu cha mẹ sẽ thất vọng? Liệu trẻ có bị cắt điện thoại, cấm đi chơi hay tham gia câu lạc bộ? Trẻ có bị so sánh với bạn bè hoặc anh chị em?

Ở chiều ngược lại, cha mẹ cũng có những nỗi lo rất thật. Phụ huynh băn khoăn liệu điểm số thấp có ảnh hưởng đến tương lai của con, có phải trẻ đang lười học hay bản thân mình đã thất bại trong việc nuôi dạy con.

Không ít phụ huynh lựa chọn những cách phản ứng quen thuộc như trách mắng, phạt, cấm con tham gia các hoạt động yêu thích, thuê thêm gia sư hoặc đặt ra mục tiêu phải đạt điểm cao hơn ở kỳ kiểm tra tiếp theo. Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục và tâm lý, phần lớn những phản ứng này lại không mang đến hiệu quả như cha mẹ mong đợi.

Nhiều nghiên cứu trong những năm gần đây cho thấy, áp lực thành tích từ gia đình có thể khiến trẻ mất động lực học tập và gặp nhiều vấn đề về sức khỏe tinh thần. Một nghiên cứu năm 2016 của Đại học Bang Arizona (Mỹ) là ví dụ đáng chú ý. Các nhà nghiên cứu yêu cầu học sinh trung học cơ sở lựa chọn ba điều mà các em tin cha mẹ mình coi trọng nhất, trong đó có các giá trị liên quan đến thành tích học tập và giá trị liên quan đến lòng tốt, sự tử tế với người khác.

Kết quả cho thấy, những học sinh cảm nhận rằng cha mẹ đề cao lòng tốt, sự quan tâm đến người khác hơn là điểm số lại có thành tích học tập tốt hơn. Ngược lại, những em cảm thấy cha mẹ quá coi trọng kết quả học tập có nguy cơ cao hơn bị lo âu, trầm cảm, xuất hiện các hành vi tiêu cực và trớ trêu thay, điểm số cũng thấp hơn.

Điều đó không có nghĩa là cha mẹ không nên quan tâm đến việc học của con. Vấn đề nằm ở chỗ, nếu điểm số trở thành thước đo duy nhất để đánh giá giá trị của một đứa trẻ, áp lực sẽ dần thay thế động lực.

Điểm kém không nói lên giá trị của một đứa trẻ

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, trước khi phản ứng với một bài kiểm tra điểm thấp của trẻ, cha mẹ cần nhớ một số điều quan trọng. Thứ nhất, điểm kém không phải lúc nào cũng phản ánh đúng mức độ nỗ lực hay khả năng tiếp thu của trẻ.

Có những em gặp khó khăn ở một môn học nhất định, có em đang chịu áp lực tâm lý, có em gặp vấn đề về sức khỏe hoặc rối loạn học tập chưa được phát hiện. Thứ hai, điểm số của con không phản ánh chất lượng nuôi dạy của cha mẹ. Việc đồng nhất thành tích học tập của con với sự thành công hay thất bại của bản thân chỉ khiến cả hai thêm áp lực.

Bên cạnh đó, khái niệm “điểm kém” cũng mang tính tương đối. Có gia đình hài lòng với điểm C nếu con đã nỗ lực hết sức, nhưng cũng có gia đình chỉ chấp nhận điểm A. Chính kỳ vọng khác nhau tạo nên cách nhìn khác nhau về cùng một kết quả. Quan trọng hơn, điểm thấp không đồng nghĩa với việc trẻ là người thất bại. Trong phần lớn trường hợp, đó chỉ là tín hiệu cho thấy trẻ cần thêm thời gian, phương pháp hoặc sự hỗ trợ để hiểu một kiến thức nào đó.

Ngược lại, điểm số cao cũng không phải là tấm vé bảo đảm cho thành công trong tương lai. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, những yếu tố như khả năng phục hồi sau thất bại, kỹ năng giao tiếp, sự sáng tạo và năng lực hợp tác mới là những phẩm chất có giá trị lâu dài trong công việc cũng như cuộc sống.

Ngay cả việc học ở một trường đại học danh tiếng cũng không phải yếu tố quyết định duy nhất cho thành công. Điều nhà tuyển dụng ngày nay đánh giá cao không chỉ là bảng điểm, mà còn là kỹ năng mềm, tinh thần học hỏi và khả năng thích nghi.

Nhiều nghiên cứu trong những năm gần đây cho thấy, áp lực thành tích từ gia đình có thể khiến trẻ mất động lực học tập và gặp nhiều vấn đề về sức khỏe tinh thần. Ảnh minh họa

Điều cha mẹ không nên làm

Khi con mang điểm kém về nhà, phản ứng đầu tiên của cha mẹ rất quan trọng. Theo các chuyên gia, có một số điều nên tránh. Việc cắt bỏ các hoạt động ngoại khóa mà trẻ yêu thích, đặc biệt là thể thao hoặc câu lạc bộ, thường không phải giải pháp tốt.

Đây là môi trường giúp trẻ phát triển sự tự tin, kỹ năng giao tiếp và khả năng làm việc nhóm - những năng lực quan trọng cho sự trưởng thành. Cha mẹ cũng không nên chỉ tập trung vào những lỗi sai, liên tục chỉ ra điểm yếu hoặc gắn điểm số với phẩm chất của con như “lười biếng”, “kém thông minh” hay “không có tương lai”.

Việc đặt mục tiêu cứng nhắc như bắt buộc phải đạt điểm A ngay ở học kỳ sau cũng dễ khiến trẻ thêm áp lực thay vì có động lực cải thiện. Trong bất kỳ lĩnh vực nào, từ học tập đến thể thao, việc quá nhấn mạnh chuyện thắng thua có thể khiến trẻ sợ thất bại và không dám thử sức. Điều trẻ cần nhiều hơn là cảm giác được chấp nhận ngay cả khi chưa đạt kết quả như mong muốn.

Thay vì xem điểm thấp của con là thất bại, cha mẹ nên coi đó là một khó khăn tạm thời cần được giải quyết. Điều đầu tiên là lắng nghe trước khi đưa ra nhận xét. Hãy hỏi con cảm thấy thế nào về bài kiểm tra, điều gì khiến con gặp khó khăn và nghĩ mình cần hỗ trợ ở đâu. Những câu hỏi này giúp cha mẹ hiểu rõ hơn nguyên nhân phía sau điểm số thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng.

Trong nhiều trường hợp, trẻ đang chịu áp lực từ trường học, mâu thuẫn với bạn bè, căng thẳng trong gia đình hoặc gặp khó khăn về khả năng học tập mà người lớn chưa nhận ra. Sau khi lắng nghe, cha mẹ cần xác nhận cảm xúc của con.

Một câu nói như: “Cha mẹ hiểu con đang rất buồn” có thể giúp trẻ bình tĩnh hơn nhiều so với những lời trách móc. Đồng thời, hãy nhắc trẻ nhớ đến những điểm mạnh khác của mình và tin rằng, phẩm chất đó sẽ giúp con vượt qua khó khăn.

Bước tiếp theo là cùng con tìm giải pháp. Tùy từng trường hợp, đó có thể là xây dựng lại kế hoạch học tập, cải thiện kỹ năng quản lý thời gian, trao đổi với giáo viên, tìm gia sư hoặc đưa trẻ đi đánh giá nếu nghi ngờ có rối loạn học tập. Quan trọng nhất, hãy để con biết rằng cha mẹ luôn đồng hành, chứ không đứng ở vị trí người phán xét.