Xây dựng năng lực phát triển nghề nghiệp cho giáo viên với sự hỗ trợ của AI

Từ năng lực số đến năng lực làm việc an toàn và hiệu quả với AI

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Kim Thoa - Trưởng phòng Đào tạo đại học và Công tác sinh viên, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế), sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang làm thay đổi đáng kể hoạt động dạy học. Quan hệ truyền thống giữa giáo viên và học sinh đang mở rộng thành sự tương tác giữa giáo viên, AI và học sinh. Trong đó, AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà ngày càng có khả năng tham gia vào quá trình tạo lập học liệu, xử lý thông tin và hỗ trợ phân tích hoạt động học tập.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với phát triển nghề nghiệp liên tục của giáo viên. Trước đây, bồi dưỡng công nghệ chủ yếu hướng đến việc sử dụng phần mềm, thiết bị số, xây dựng bài giảng điện tử hay khai thác học liệu trực tuyến. Trong môi trường AI, giáo viên cần có khả năng làm chủ công nghệ, đánh giá kết quả do AI tạo ra và kiểm soát những quyết định sư phạm có sự hỗ trợ của AI.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Kim Thoa, hệ thống bồi dưỡng giáo viên ở Việt Nam đã có bước tiến đáng kể trong quá trình số hóa, trong đó chương trình ETEP góp phần hình thành hệ thống học tập trực tuyến và quản lý quá trình phát triển chuyên môn. Giáo viên đã được làm quen với việc tự học trên môi trường mạng, xây dựng hồ sơ minh chứng năng lực và tiếp cận các hình thức bồi dưỡng kết hợp.

Tuy nhiên, trước yêu cầu của kỷ nguyên AI, nội dung bồi dưỡng cần tiếp tục được đổi mới. Các chương trình hiện hành chủ yếu tập trung vào năng lực số, trong khi những năng lực để giáo viên làm việc an toàn và hiệu quả với AI chưa được tích hợp một cách có hệ thống. Khoảng trống này có thể dẫn đến những lúng túng trong thực tế, từ việc đánh giá sản phẩm do học sinh sử dụng AI tạo ra, sử dụng AI trong kiểm tra đánh giá đến bảo vệ dữ liệu cá nhân của người học.

Điểm quan trọng, theo PGS.TS Nguyễn Thị Kim Thoa, là không nên xem năng lực AI như sự thay thế cho năng lực số. Năng lực AI được phát triển trên nền tảng năng lực nghề nghiệp và năng lực số, đồng thời bổ sung khả năng hiểu, sử dụng, đánh giá và quản trị AI trong hoạt động giáo dục.

Năng lực đó không chỉ dừng ở việc biết sử dụng một công cụ AI. Giáo viên cần biết lựa chọn công cụ phù hợp với mục tiêu bài học, thẩm định thông tin do AI cung cấp, nhận diện những hạn chế và thiên lệch có thể xảy ra, bảo vệ dữ liệu học sinh và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.

Giờ học tại Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế).

Bồi dưỡng để giáo viên phát triển nghề nghiệp cùng AI

Từ cách tiếp cận trên, PGS.TS Nguyễn Thị Kim Thoa và nhóm nghiên cứu đề xuất Khung AI-CPD - phát triển nghề nghiệp liên tục có tăng cường trí tuệ nhân tạo. Trọng tâm của đề xuất là chuyển từ việc trang bị những kỹ năng AI riêng lẻ sang xây dựng năng lực phát triển nghề nghiệp với sự hỗ trợ của AI.

Theo đó, AI không chỉ là một nội dung giáo viên cần học mà còn có thể trở thành phương tiện đồng hành trong quá trình tự học, tự phản tư và phát triển chuyên môn. Giáo viên có thể khai thác AI để tìm kiếm tài liệu, hỗ trợ nghiên cứu giáo dục, phản hồi về hoạt động dạy học và xây dựng lộ trình học tập phù hợp với nhu cầu cá nhân.

Khung đề xuất chương trình bồi dưỡng gồm 5 nhóm nội dung phát triển theo lộ trình: nâng cao năng lực số; hiểu biết về AI; ứng dụng AI trong dạy học và đánh giá; sử dụng AI trong nghiên cứu giáo dục; và sử dụng AI để phát triển nghề nghiệp. Cách tiếp cận này giúp giáo viên đi từ nền tảng đến ứng dụng và từng bước hình thành năng lực tự chủ trong phát triển chuyên môn.

Phương thức bồi dưỡng cũng cần thay đổi. Thay vì phụ thuộc vào những khóa tập huấn tập trung, giáo viên có thể học thông qua các nội dung ngắn, linh hoạt; được hỗ trợ bởi trợ lý AI; tham gia cộng đồng học tập chuyên môn và chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp. Qua đó, việc bồi dưỡng gắn chặt hơn với những vấn đề giáo viên thực sự gặp trong quá trình dạy học.

Một điểm được nhấn mạnh là cần thay đổi cách đánh giá kết quả bồi dưỡng. Thay vì đặt nặng số giờ học, việc hoàn thành chương trình nên gắn với năng lực thực hành và sản phẩm chuyên môn thực tế. Hồ sơ năng lực số có thể lưu giữ các sản phẩm, minh chứng quá trình phát triển chuyên môn; các chứng chỉ vi mô được thiết kế theo từng năng lực cụ thể cũng có thể tạo thêm sự linh hoạt cho giáo viên trong quá trình học tập.

Cùng với đổi mới chương trình, yêu cầu về đạo đức, an toàn và bảo vệ dữ liệu phải được đặt ở vị trí quan trọng. Việc sử dụng AI trong giáo dục liên quan trực tiếp đến dữ liệu và quyền riêng tư của học sinh, cũng như trách nhiệm nghề nghiệp của giáo viên. Vì vậy, chương trình bồi dưỡng cần giúp giáo viên hiểu rõ giới hạn của AI, biết kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm đối với những quyết định sư phạm của mình.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Kim Thoa, đổi mới bồi dưỡng giáo viên trong kỷ nguyên AI không đơn thuần là bổ sung thêm một số công cụ công nghệ vào chương trình hiện có. Cốt lõi là xây dựng một hệ sinh thái phát triển nghề nghiệp trong đó năng lực nghề nghiệp của giáo viên vẫn là nền tảng, AI trở thành động lực hỗ trợ và quá trình tự học, phản tư, đổi mới được duy trì liên tục.

Mục tiêu cuối cùng không phải để AI thay thế người thầy, mà giúp giáo viên khai thác AI để tự học, tự hoàn thiện và đổi mới hoạt động chuyên môn. Khi đó, AI trở thành một phần của quá trình phát triển nghề nghiệp suốt đời, thay vì chỉ là một công cụ công nghệ mới cần làm quen.