Đánh thức di sản bằng nghệ thuật số: Từ lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

(CLO) Ngày 6/4, tọa đàm “Hành trình từ lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo: Bước tiến mới của nghệ thuật số và di sản tại Việt Nam” đã diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội.



Sự kiện mở ra nhiều góc nhìn mới về hành trình đưa công nghệ vào bảo tồn văn hóa với những chia sẻ từ họa sĩ Phạm Trung Hưng và nghệ sĩ thị giác Nguyễn Thế Sơn.

Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng ký ban hành Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 về phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây được xem là động lực quan trọng để các thiết chế văn hóa, đặc biệt là bảo tàng và các trường nghệ thuật, thay đổi tư duy tiếp cận công chúng.

Nghệ thuật và di sản Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, từ những không gian lưu trữ tĩnh sang các trải nghiệm sống động, nơi công nghệ giúp “đánh thức” ký ức và kết nối quá khứ với hiện tại. Không chỉ trưng bày tĩnh các tư liệu qua tủ kính với những bảng chú thích khô khan, các nghệ sĩ đương đại đang nỗ lực trên hành trình biến di sản thành một “thực thể sống”.



Theo ban tổ chức, tọa đàm lần này là một hành trình nhìn lại những bước đi mang tính bước ngoặt của nghệ thuật số tại Hà Nội. Từ dấu mốc triển lãm danh họa Bùi Xuân Phái năm 2019, nơi công nghệ lần đầu chạm vào hồn cốt phố cổ, sự kiện sẽ mở ra góc nhìn đa chiều về các xu hướng tương lai như nghệ thuật nhập vai (immersive), trí tuệ nhân tạo (AI) và vai trò của thế hệ nghệ sĩ số mới.

Nhìn lại chặng đường phát triển của nghệ thuật số tại Việt Nam, họa sĩ Phạm Trung Hưng cho biết trước năm 2019, lĩnh vực này chủ yếu dừng lại ở các trải nghiệm thị giác đơn thuần, chưa có sự tương tác sâu và cũng chưa thực sự được coi là một tác phẩm nghệ thuật độc lập. Bước ngoặt chỉ thực sự đến vào đầu năm 2019, xuất phát từ ý tưởng của ông cùng họa sĩ Trần Hậu Yên Thế và Ban lãnh đạo Bảo tàng Hà Nội nhằm tìm ra một phương cách mới để tôn vinh danh họa Bùi Xuân Phái nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông.

Theo hoạ sĩ Phạm Trung Hưng, nghệ thuật số không phải là điều gì quá xa lạ mà nên được nhìn nhận một cách giản dị hơn: “Nghệ thuật số cũng giống như một chất liệu cần thiết trong hội hoạ, giống như vẽ lụa hay sơn dầu. Người nghệ sĩ phải thực sự làm chủ được chất liệu công nghệ thì mới có thể xây dựng và chuyển tải được ý tưởng tác phẩm của mình”.

Nhằm giúp công chúng hình dung rõ nét về nghệ thuật số, hoạ sĩ Trung Hưng đã trình chiếu các tư liệu hình ảnh, giới thiệu hệ thống các dự án nghệ thuật số tiêu biểu, minh chứng cho khả năng đánh thức di sản bằng công nghệ. Điển hình là dự án tái hiện Cố đô Hoa Lư (2020), nơi nhóm thực hiện sử dụng màn hình xuyên thấu và đồ họa 3D để phục dựng cung điện cổ ngay trên các hố đào khảo cổ mà không làm tổn hại hiện vật.

Trước đó, các dự án tại Quảng Ninh (2017-2018) cũng gây ấn tượng mạnh với không gian nhà vòm 360 độ, tái hiện sinh động đặc sản hoa sở, hoa mai vàng Yên Tử.



“Nghệ thuật số phải nói đến các trải nghiệm. Nó vượt qua giới hạn của việc đứng ngắm một bức tranh để trở thành những trải nghiệm nhập vai, nơi có sự tương tác hai chiều giữa tác giả, tác phẩm và người xem”, ông Phạm Trung Hưng nhấn mạnh. Nhờ vậy, nghệ thuật số hiện đại đã vượt xa khái niệm mỹ thuật truyền thống để trở thành nghệ thuật thị giác đa phương tiện.

Tiếp nối câu chuyện về thực hành nghệ thuật số, nghệ sĩ thị giác, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết, trong những năm qua, các không gian trưng bày và triển lãm tại Việt Nam đã có những bước tiến dài nhờ sự hỗ trợ của công nghệ.

Ông Sơn cũng nhấn mạnh vai trò của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội qua dự án “Cảm thức Đông Dương” trong việc khơi dậy sức sống tại các không gian di sản đô thị. Với đề bài năm 2024 tập trung vào trục cảnh quan di sản Đông Dương, tòa nhà Đại học Tổng hợp (19 Lê Thánh Tông) đã được chọn làm tâm điểm.



Theo ông Sơn, qua quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng, nhóm cộng sự đã khám phá ra những giá trị nội thất và hoa văn trang trí chưa từng được công bố trong các tài liệu mỹ thuật hay kiến trúc trước đó. Chính những khám phá này đã thôi thúc ông nảy ra ý tưởng để di sản tự “cất lên tiếng nói” thông qua ngôn ngữ của nghệ thuật số.

“Chúng tôi sử dụng công nghệ Mapping để biến bối cảnh không gian di sản thành một tấm 'canvas' khổng lồ cho nghệ sĩ biểu đạt ý tưởng. Điều này giúp câu chuyện kiến trúc vẫn được giữ nguyên vẹn, không bị tác động vật lý, nhưng lại mang đến một diện mạo mới đầy sức sống”, ông Sơn nói thêm.

Toạ đàm không chỉ tôn vinh giá trị quá khứ mà còn khẳng định vị thế của một hệ sinh thái sáng tạo đầy sức sống. Đây là minh chứng cho thấy khi di sản được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, nó sẽ trở thành sợi dây kết nối bền chặt, khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong lòng công chúng đương đại.



Sự kiện mở ra nhiều góc nhìn mới về hành trình đưa công nghệ vào bảo tồn văn hóa với những chia sẻ từ họa sĩ Phạm Trung Hưng và nghệ sĩ thị giác Nguyễn Thế Sơn.

Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng ký ban hành Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 về phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây được xem là động lực quan trọng để các thiết chế văn hóa, đặc biệt là bảo tàng và các trường nghệ thuật, thay đổi tư duy tiếp cận công chúng.

Nghệ thuật và di sản Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, từ những không gian lưu trữ tĩnh sang các trải nghiệm sống động, nơi công nghệ giúp “đánh thức” ký ức và kết nối quá khứ với hiện tại. Không chỉ trưng bày tĩnh các tư liệu qua tủ kính với những bảng chú thích khô khan, các nghệ sĩ đương đại đang nỗ lực trên hành trình biến di sản thành một “thực thể sống”.



Theo ban tổ chức, tọa đàm lần này là một hành trình nhìn lại những bước đi mang tính bước ngoặt của nghệ thuật số tại Hà Nội. Từ dấu mốc triển lãm danh họa Bùi Xuân Phái năm 2019, nơi công nghệ lần đầu chạm vào hồn cốt phố cổ, sự kiện sẽ mở ra góc nhìn đa chiều về các xu hướng tương lai như nghệ thuật nhập vai (immersive), trí tuệ nhân tạo (AI) và vai trò của thế hệ nghệ sĩ số mới.

Nhìn lại chặng đường phát triển của nghệ thuật số tại Việt Nam, họa sĩ Phạm Trung Hưng cho biết trước năm 2019, lĩnh vực này chủ yếu dừng lại ở các trải nghiệm thị giác đơn thuần, chưa có sự tương tác sâu và cũng chưa thực sự được coi là một tác phẩm nghệ thuật độc lập. Bước ngoặt chỉ thực sự đến vào đầu năm 2019, xuất phát từ ý tưởng của ông cùng họa sĩ Trần Hậu Yên Thế và Ban lãnh đạo Bảo tàng Hà Nội nhằm tìm ra một phương cách mới để tôn vinh danh họa Bùi Xuân Phái nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông.

Theo hoạ sĩ Phạm Trung Hưng, nghệ thuật số không phải là điều gì quá xa lạ mà nên được nhìn nhận một cách giản dị hơn: “Nghệ thuật số cũng giống như một chất liệu cần thiết trong hội hoạ, giống như vẽ lụa hay sơn dầu. Người nghệ sĩ phải thực sự làm chủ được chất liệu công nghệ thì mới có thể xây dựng và chuyển tải được ý tưởng tác phẩm của mình”.

Nhằm giúp công chúng hình dung rõ nét về nghệ thuật số, hoạ sĩ Trung Hưng đã trình chiếu các tư liệu hình ảnh, giới thiệu hệ thống các dự án nghệ thuật số tiêu biểu, minh chứng cho khả năng đánh thức di sản bằng công nghệ. Điển hình là dự án tái hiện Cố đô Hoa Lư (2020), nơi nhóm thực hiện sử dụng màn hình xuyên thấu và đồ họa 3D để phục dựng cung điện cổ ngay trên các hố đào khảo cổ mà không làm tổn hại hiện vật.

Trước đó, các dự án tại Quảng Ninh (2017-2018) cũng gây ấn tượng mạnh với không gian nhà vòm 360 độ, tái hiện sinh động đặc sản hoa sở, hoa mai vàng Yên Tử.



“Nghệ thuật số phải nói đến các trải nghiệm. Nó vượt qua giới hạn của việc đứng ngắm một bức tranh để trở thành những trải nghiệm nhập vai, nơi có sự tương tác hai chiều giữa tác giả, tác phẩm và người xem”, ông Phạm Trung Hưng nhấn mạnh. Nhờ vậy, nghệ thuật số hiện đại đã vượt xa khái niệm mỹ thuật truyền thống để trở thành nghệ thuật thị giác đa phương tiện.

Tiếp nối câu chuyện về thực hành nghệ thuật số, nghệ sĩ thị giác, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết, trong những năm qua, các không gian trưng bày và triển lãm tại Việt Nam đã có những bước tiến dài nhờ sự hỗ trợ của công nghệ.

Ông Sơn cũng nhấn mạnh vai trò của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội qua dự án “Cảm thức Đông Dương” trong việc khơi dậy sức sống tại các không gian di sản đô thị. Với đề bài năm 2024 tập trung vào trục cảnh quan di sản Đông Dương, tòa nhà Đại học Tổng hợp (19 Lê Thánh Tông) đã được chọn làm tâm điểm.



Theo ông Sơn, qua quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng, nhóm cộng sự đã khám phá ra những giá trị nội thất và hoa văn trang trí chưa từng được công bố trong các tài liệu mỹ thuật hay kiến trúc trước đó. Chính những khám phá này đã thôi thúc ông nảy ra ý tưởng để di sản tự “cất lên tiếng nói” thông qua ngôn ngữ của nghệ thuật số.

“Chúng tôi sử dụng công nghệ Mapping để biến bối cảnh không gian di sản thành một tấm 'canvas' khổng lồ cho nghệ sĩ biểu đạt ý tưởng. Điều này giúp câu chuyện kiến trúc vẫn được giữ nguyên vẹn, không bị tác động vật lý, nhưng lại mang đến một diện mạo mới đầy sức sống”, ông Sơn nói thêm.

Toạ đàm không chỉ tôn vinh giá trị quá khứ mà còn khẳng định vị thế của một hệ sinh thái sáng tạo đầy sức sống. Đây là minh chứng cho thấy khi di sản được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, nó sẽ trở thành sợi dây kết nối bền chặt, khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong lòng công chúng đương đại.