Tự chủ đại học: Đổi mới, nâng chất lượng đào tạo

Thực tiễn cho thấy, tự chủ không chỉ mở rộng không gian phát triển cho các cơ sở giáo dục đại học công lập, mà còn tạo động lực nâng cao hiệu quả kinh tế, chất lượng đào tạo và năng lực cạnh tranh.

Đòn bẩy từ tự chủ tài chính

Theo công bố báo cáo tài chính và thu nhập năm học 2024 - 2025 của Trường Đại học Công Thương TPHCM, thu nhập bình quân của cán bộ, giảng viên, người lao động đạt 32,5 triệu đồng/tháng, tăng gấp 2,5 lần so với thời điểm trường bắt đầu thực hiện cơ chế tự chủ năm 2015. Đáng chú ý, mức thu nhập cao nhất của giảng viên có học vị tiến sĩ đã vượt 85 triệu đồng/tháng. Những con số này phần nào phản ánh tác động thực chất của tự chủ đại học, khi các trường công lập được trao quyền chủ động và chịu trách nhiệm về sự phát triển của mình.

Tự chủ tài chính được xem là điểm khởi đầu cho những thay đổi quan trọng trong hoạt động của các trường đại học công lập. Khi không còn phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách Nhà nước, các trường buộc phải thay đổi cách quản lý, tính toán hiệu quả từng hoạt động và chủ động tìm kiếm nguồn lực hợp pháp từ đào tạo, nghiên cứu và hợp tác.

Năm 2017, Trường Đại học Kinh tế là đơn vị đầu tiên trong Đại học Đà Nẵng triển khai thí điểm tự chủ. Theo GS.TS Lê Văn Huy - Hiệu trưởng nhà trường, ngay từ đầu, trường xác định nghiên cứu khoa học gắn với nhu cầu địa phương là hướng đi quan trọng để tạo nguồn lực bền vững. Năm 2021, dù chịu tác động nặng nề của dịch Covid-19, tổng nguồn thu từ hoạt động nghiên cứu khoa học của trường vẫn đạt gần 4 tỷ đồng.

Với Trường Đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng), tự chủ tài chính gắn chặt với đặc thù đào tạo kỹ thuật, công nghệ. Các đề tài, dự án hợp tác với doanh nghiệp trong lĩnh vực cơ khí, xây dựng, công nghệ thông tin, điện - điện tử được triển khai thường xuyên, vừa tạo thêm nguồn lực, vừa giúp sinh viên tiếp cận sớm với thực tiễn sản xuất.

Điểm chung ở nhiều cơ sở giáo dục đại học là nguồn thu từ tự chủ không được sử dụng cho mục tiêu lợi nhuận, mà được tái đầu tư cho con người và môi trường học thuật. Nhiều hạng mục cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, thư viện số và hạ tầng công nghệ thông tin được nâng cấp, tạo điều kiện cải thiện chất lượng dạy và học.

Sinh viên Trường Đại học Kinh tế (Đại học Đà Nẵng) giao lưu với sinh viên Trường Đại học Sahmyook (Hàn Quốc), góp phần tạo nên môi trường học tập đa văn hóa. Ảnh: NTCC

Gắn với chất lượng đào tạo và năng lực cạnh tranh

Các cơ sở giáo dục đại học đã chủ động khai thác quyền tự chủ như một công cụ để nâng cao năng lực cạnh tranh về nhân lực. Thay vì chỉ tập trung vào bài toán thu nhập, nhiều chính sách được thiết kế theo hướng tổng thể, gắn đãi ngộ với điều kiện làm việc, cơ hội nghiên cứu và lộ trình phát triển học thuật dài hạn.

Cùng với trao quyền cho các trường thành viên chủ động phân bổ nguồn thu hợp pháp, Đại học Quốc gia TPHCM tập trung đầu tư cho hạ tầng nghiên cứu, hỗ trợ hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, tạo điều kiện để giảng viên, nhà khoa học tham gia các dự án, mạng lưới khoa học trong và ngoài nước. Các chương trình thu hút nhà khoa học được triển khai theo hướng mở, hướng đến nâng cao chất lượng công bố quốc tế và gia tăng đóng góp tri thức cho cộng đồng khoa học.

Thực tiễn này cho thấy, tự chủ đại học không chỉ tác động đến nguồn lực tài chính, mà còn tạo nền tảng để các cơ sở giáo dục đại học đổi mới nội dung và phương thức đào tạo. Quyền chủ động trong xây dựng chương trình giúp nhà trường linh hoạt điều chỉnh chuẩn đầu ra, tăng cường gắn kết với nhu cầu nhân lực và yêu cầu phát triển khoa học - công nghệ trong giai đoạn mới.

Tại Trường Đại học Kinh tế (Đại học Đà Nẵng), chương trình đào tạo được rà soát theo hướng tăng cường kỹ năng số, kỹ năng mềm, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Liên kết với doanh nghiệp được mở rộng, tạo thêm cơ hội thực tập, trải nghiệm thực tế cho sinh viên. Kết quả khảo sát việc làm cho thấy, tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp của trường duy trì ở mức cao, nhiều ngành đào tạo đáp ứng tốt nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Trong khi đó, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng) tận dụng quyền tự chủ để đẩy mạnh đào tạo gắn với nghiên cứu. PGS.TS Nguyễn Hữu Hiếu cho biết, năm 2025, trường là một trong 13 cơ sở giáo dục đại học trên toàn quốc được Bộ GD&ĐT lựa chọn chủ trì Mạng lưới Trung tâm Đào tạo Xuất sắc và Tài năng về công nghệ 4.0 trong hai lĩnh vực “Trí tuệ nhân tạo” và “Công nghiệp bán dẫn”. Đồng thời, trường tham gia nhiều mạng lưới nghiên cứu về vật liệu mới, năng lượng tái tạo, công nghệ giao thông và hạ tầng thông minh.

Đặc biệt, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng) là một trong 11 cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu được Chính phủ lựa chọn tham gia Đề án “Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035”. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi năng lực chuyên môn cao, đồng thời cho thấy vai trò và uy tín của nhà trường trong chiến lược phát triển năng lượng quốc gia.

“Tự chủ đại học chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát phù hợp. Việc công khai tài chính, minh bạch chính sách nhân sự, đánh giá hiệu quả hoạt động theo sản phẩm cụ thể là những yêu cầu đặt ra đối với các trường công lập trong giai đoạn hiện nay”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Vũ - Giám đốc Đại học Đà Nẵng.

Trường Đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng) tiếp nhận phòng Lab công nghiệp 4.0 do doanh nghiệp tài trợ. Ảnh: NTCC

Đòn bẩy từ tự chủ tài chính

Gắn với chất lượng đào tạo và năng lực cạnh tranh

“Tự chủ đại học chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát phù hợp. Việc công khai tài chính, minh bạch chính sách nhân sự, đánh giá hiệu quả hoạt động theo sản phẩm cụ thể là những yêu cầu đặt ra đối với các trường công lập trong giai đoạn hiện nay”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Vũ - Giám đốc Đại học Đà Nẵng.