Giáo dục tiên phong xây dựng môi trường học đường không khói thuốc

GD&TĐ - Sáng ngày 15/4, Báo Giáo dục và Thời đại phối hợp cùng Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) đã tổ chức Lễ phát động Cuộc thi thiết kế bài giảng về môi trường không khói thuốc năm 2026.



Nói không với thuốc lá

Phát biểu tại buổi lễ, nhà báo Dương Thanh Hương, Phó Tổng Biên tập Báo Giáo dục và Thời đại, Phó Trưởng ban tổ chức cho biết, cuộc thi là một hoạt động thiết thực nhằm hưởng ứng các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng thời, cụ thể hóa nhiệm vụ xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, không khói thuốc.



Cuộc thi hướng tới việc tạo ra nguồn tài liệu giảng dạy phong phú, chất lượng về phòng, chống tác hại của thuốc lá để sử dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục. Các bài giảng dự thi cần cung cấp thông tin khoa học, chính xác về tác hại của thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; đồng thời phổ biến quy định pháp luật, trang bị kỹ năng nhận biết, phòng tránh và ứng phó với các hành vi dụ dỗ sử dụng thuốc lá.

Do đó, cuộc thi khuyến khích các bài giảng không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức, mà còn hướng tới việc hình thành thái độ kiên quyết nói “không” với thuốc lá trong học sinh, thông qua các phương pháp tiếp cận phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Tại lễ phát động cuộc thi, bà Nguyễn Thị Thu Hương, phòng Nghiệp vụ, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Bộ Y tế, nhấn mạnh những chuyển biến tích cực trong suốt quá trình triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo ra những chuyển biến thực chất, không chỉ trên giấy tờ mà trong mọi mặt đời sống xã hội.

Qua đánh giá, các cơ sở giáo dục là một trong những môi trường thực hiện tốt quy định của Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hút thuốc lá điếu thông thường trong học sinh giảm rõ rệt. Từ 2,5% năm 2014 xuống còn 1,9% năm 2022, giảm gần 50%. Hành vi không hút thuốc dần trở thành chuẩn mực trong môi trường học đường.



Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Thu Hương cũng cảnh báo về thách thức mới đang nổi lên bởi thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang len lỏi vào trường học, đời sống của thanh thiếu niên với tốc độ đáng báo động. Những sản phẩm này được thiết kế tinh vi, quảng bá bằng thông điệp gây hiểu lầm như ít độc hại, an toàn hơn, thậm chí gắn với hình ảnh hiện đại, cá tính.

Trong thời gian tới, với sự ủng hộ của Quốc hội, Chính phủ và sự phối hợp của các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ quan liên quan, Bộ Y tế sẽ tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động phòng, chống tác hại thuốc lá.

“Chúng tôi cũng hy vọng rằng trong thời gian tới sẽ tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được, tăng cường phối hợp chặt chẽ hơn nữa. Từ ngày 1/7 tới đây, Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá sẽ được nâng lên thành Quỹ Phòng bệnh. Với vai trò mới, chúng tôi kỳ vọng sẽ triển khai các chương trình truyền thông và hoạt động phòng, chống mạnh mẽ hơn nữa trong ngành giáo dục, góp phần bảo vệ sức khỏe và tương lai của thế hệ trẻ”, bà Nguyễn Thị Thu Hương, nhấn mạnh.



Từ bài giảng đến bước ngoặt nhận thức

Phát biểu tại buổi lễ, ông Phạm Quỳnh, Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, ở thời điểm hiện tại, chưa bao giờ thông tin về tác hại của thuốc lá lại dày đặc như hiện nay, nhưng cũng chưa bao giờ một bộ phận người trẻ lại có biểu hiện “miễn nhiễm” rõ rệt trước chính những cảnh báo đó.

“Các em học sinh hôm nay không thiếu thông tin. Các em biết. Nhưng biết không đồng nghĩa với tin và càng không đồng nghĩa với lắng nghe. Các em biết thuốc lá có hại, nhưng vẫn thử, không phải vì thiếu hiểu biết, mà vì cảm giác mình sẽ không sao, vì tâm lý thử nghiệm, vì nhu cầu khẳng định bản thân trong một môi trường đầy áp lực vô hình”, ông Phạm Quỳnh nhấn mạnh.

Theo ông Quỳnh, thách thức lớn nhất mà giáo dục hiện nay phải đối mặt đó là thế hệ học sinh không còn là đối tượng thụ động, lắng nghe một chiều. Các em chọn lọc, phản biện, thậm chí bỏ qua những thông điệp mà các em cho là xa vời, lặp lại hoặc thiếu sức thuyết phục. Khi đó, điều đáng lo ngại không phải là thiếu thông tin, mà là thừa thông tin nhưng thiếu tác động.

Chính vì vậy, cuộc thi năm nay đặt trọng tâm vào việc thiết kế bài giảng không chỉ đơn thuần là một sân chơi chuyên môn, mà là cơ hội để đội ngũ giáo viên đổi mới cách tiếp cận, chạm tới cảm xúc và thay đổi hành vi của học sinh.

"Truyền đạt không chỉ là nói cho đủ, mà là nói sao để người nghe thấy mình trong đó. Không chỉ là đưa ra cảnh báo, mà là giúp người học tự nhận ra rủi ro của chính mình. Không chỉ là giải thích tác hại, mà là tạo ra những trải nghiệm, những tình huống khiến các em phải suy nghĩ, phải lựa chọn.

Từ góc độ Ban Giám khảo, chúng tôi không tìm kiếm những bài giảng 'đúng' theo nghĩa hàn lâm. Chúng tôi tìm kiếm những bài giảng có khả năng chạm tới học sinh. Một bài giảng dù đẹp, dù công phu, nhưng không khiến học sinh suy nghĩ khác đi, hành động khác đi, thì chưa thể coi là thành công”, ông Phạm Quỳnh nhấn mạnh.

Cuộc thi thiết kế bài giảng về môi trường không khói thuốc năm 2026 sẽ đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chiến lược phòng chống tác hại của thuốc lá, từ quản lý, chế tài đến giáo dục tiên phong; từ truyền thông một chiều đến đối thoại hai chiều; từ cung cấp thông tin đến thay đổi hành vi. Đây là cuộc chiến dài hơi và giáo dục chính là lá chắn tiên phong.



Nói không với thuốc lá

Phát biểu tại buổi lễ, nhà báo Dương Thanh Hương, Phó Tổng Biên tập Báo Giáo dục và Thời đại, Phó Trưởng ban tổ chức cho biết, cuộc thi là một hoạt động thiết thực nhằm hưởng ứng các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng thời, cụ thể hóa nhiệm vụ xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, không khói thuốc.



Cuộc thi hướng tới việc tạo ra nguồn tài liệu giảng dạy phong phú, chất lượng về phòng, chống tác hại của thuốc lá để sử dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục. Các bài giảng dự thi cần cung cấp thông tin khoa học, chính xác về tác hại của thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; đồng thời phổ biến quy định pháp luật, trang bị kỹ năng nhận biết, phòng tránh và ứng phó với các hành vi dụ dỗ sử dụng thuốc lá.

Do đó, cuộc thi khuyến khích các bài giảng không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức, mà còn hướng tới việc hình thành thái độ kiên quyết nói “không” với thuốc lá trong học sinh, thông qua các phương pháp tiếp cận phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Tại lễ phát động cuộc thi, bà Nguyễn Thị Thu Hương, phòng Nghiệp vụ, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Bộ Y tế, nhấn mạnh những chuyển biến tích cực trong suốt quá trình triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo ra những chuyển biến thực chất, không chỉ trên giấy tờ mà trong mọi mặt đời sống xã hội.

Qua đánh giá, các cơ sở giáo dục là một trong những môi trường thực hiện tốt quy định của Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hút thuốc lá điếu thông thường trong học sinh giảm rõ rệt. Từ 2,5% năm 2014 xuống còn 1,9% năm 2022, giảm gần 50%. Hành vi không hút thuốc dần trở thành chuẩn mực trong môi trường học đường.



Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Thu Hương cũng cảnh báo về thách thức mới đang nổi lên bởi thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang len lỏi vào trường học, đời sống của thanh thiếu niên với tốc độ đáng báo động. Những sản phẩm này được thiết kế tinh vi, quảng bá bằng thông điệp gây hiểu lầm như ít độc hại, an toàn hơn, thậm chí gắn với hình ảnh hiện đại, cá tính.

Trong thời gian tới, với sự ủng hộ của Quốc hội, Chính phủ và sự phối hợp của các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ quan liên quan, Bộ Y tế sẽ tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động phòng, chống tác hại thuốc lá.

“Chúng tôi cũng hy vọng rằng trong thời gian tới sẽ tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được, tăng cường phối hợp chặt chẽ hơn nữa. Từ ngày 1/7 tới đây, Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá sẽ được nâng lên thành Quỹ Phòng bệnh. Với vai trò mới, chúng tôi kỳ vọng sẽ triển khai các chương trình truyền thông và hoạt động phòng, chống mạnh mẽ hơn nữa trong ngành giáo dục, góp phần bảo vệ sức khỏe và tương lai của thế hệ trẻ”, bà Nguyễn Thị Thu Hương, nhấn mạnh.



Từ bài giảng đến bước ngoặt nhận thức

Phát biểu tại buổi lễ, ông Phạm Quỳnh, Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, ở thời điểm hiện tại, chưa bao giờ thông tin về tác hại của thuốc lá lại dày đặc như hiện nay, nhưng cũng chưa bao giờ một bộ phận người trẻ lại có biểu hiện “miễn nhiễm” rõ rệt trước chính những cảnh báo đó.

“Các em học sinh hôm nay không thiếu thông tin. Các em biết. Nhưng biết không đồng nghĩa với tin và càng không đồng nghĩa với lắng nghe. Các em biết thuốc lá có hại, nhưng vẫn thử, không phải vì thiếu hiểu biết, mà vì cảm giác mình sẽ không sao, vì tâm lý thử nghiệm, vì nhu cầu khẳng định bản thân trong một môi trường đầy áp lực vô hình”, ông Phạm Quỳnh nhấn mạnh.

Theo ông Quỳnh, thách thức lớn nhất mà giáo dục hiện nay phải đối mặt đó là thế hệ học sinh không còn là đối tượng thụ động, lắng nghe một chiều. Các em chọn lọc, phản biện, thậm chí bỏ qua những thông điệp mà các em cho là xa vời, lặp lại hoặc thiếu sức thuyết phục. Khi đó, điều đáng lo ngại không phải là thiếu thông tin, mà là thừa thông tin nhưng thiếu tác động.

Chính vì vậy, cuộc thi năm nay đặt trọng tâm vào việc thiết kế bài giảng không chỉ đơn thuần là một sân chơi chuyên môn, mà là cơ hội để đội ngũ giáo viên đổi mới cách tiếp cận, chạm tới cảm xúc và thay đổi hành vi của học sinh.

"Truyền đạt không chỉ là nói cho đủ, mà là nói sao để người nghe thấy mình trong đó. Không chỉ là đưa ra cảnh báo, mà là giúp người học tự nhận ra rủi ro của chính mình. Không chỉ là giải thích tác hại, mà là tạo ra những trải nghiệm, những tình huống khiến các em phải suy nghĩ, phải lựa chọn.

Từ góc độ Ban Giám khảo, chúng tôi không tìm kiếm những bài giảng 'đúng' theo nghĩa hàn lâm. Chúng tôi tìm kiếm những bài giảng có khả năng chạm tới học sinh. Một bài giảng dù đẹp, dù công phu, nhưng không khiến học sinh suy nghĩ khác đi, hành động khác đi, thì chưa thể coi là thành công”, ông Phạm Quỳnh nhấn mạnh.

Cuộc thi thiết kế bài giảng về môi trường không khói thuốc năm 2026 sẽ đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chiến lược phòng chống tác hại của thuốc lá, từ quản lý, chế tài đến giáo dục tiên phong; từ truyền thông một chiều đến đối thoại hai chiều; từ cung cấp thông tin đến thay đổi hành vi. Đây là cuộc chiến dài hơi và giáo dục chính là lá chắn tiên phong.