Từ phổ cập giáo dục đến mục tiêu xóa mù chữ bền vững trong giai đoạn mới
2025/10/16 14:01
GD&TĐ - Chiến lược xóa mù chữ giai đoạn mới tập trung vào chất lượng, chuyển đổi số, xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng biên giới khó khăn.
Từ phổ cập đến mục tiêu kép về chất lượng
Công tác xóa mù chữ (XMC) tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) đang bước sang một giai đoạn mới với tầm nhìn chiến lược. Nếu như trước đây, XMC chủ yếu hướng tới chỉ tiêu phổ cập về số lượng người biết chữ, thì giai đoạn 2026-2030, Bộ GD&ĐT xác định rõ nhiệm vụ kép, vừa duy trì thành quả, vừa nâng cao hiệu quả, coi đây là bước chuyển từ phổ cập sang phát triển bền vững.
Mục tiêu “duy trì” trước hết nhằm chống tái mù chữ chức năng, vấn đề cố hữu ở vùng khó khăn, nơi người dân ít có cơ hội sử dụng chữ viết trong sinh hoạt hằng ngày. Thành quả đạt được cần được bảo vệ, để tỉ lệ biết chữ không suy giảm. Song quan trọng hơn, “nâng cao hiệu quả” mới là đột phá về chất. Điều này đồng nghĩa XMC không dừng lại ở việc dạy đọc, dạy viết, mà phải tích hợp kiến thức, kỹ năng thiết yếu để người học ứng dụng vào sản xuất, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận thông tin kinh tế - xã hội.
Kế hoạch giai đoạn mới cũng gắn XMC chặt chẽ với Dự án 5.1 trong CTMTQG, đó là “Nâng cao chất lượng giáo dục, hoàn thiện hệ thống các trường phổ thông vùng DTTS&MN”. Việc đặt XMC cùng nhóm nhiệm vụ này cho thấy tầm nhìn coi đây là nền tảng, giúp phụ huynh có đủ tri thức cơ bản để đồng hành cùng con em trong học tập tại trường PTDTNT, PTDTBT. Nhờ vậy, chất lượng nguồn nhân lực DTTS sẽ được nâng cao đồng bộ, không chỉ ở thế hệ trẻ mà cả cộng đồng.
Để hiện thực hóa mục tiêu chất lượng, Bộ GD&ĐT đã xác định ba giải pháp trọng tâm. Trước hết, hoàn thiện tài liệu dạy học với xu hướng số hóa, đảm bảo linh hoạt và phù hợp ngôn ngữ, văn hóa địa phương. Tài liệu vừa có bản in để phát miễn phí, vừa có phiên bản số dễ cập nhật, đáp ứng bối cảnh chuyển đổi số ở vùng khó.
Thứ hai, chính sách hỗ trợ người học được coi là đòn bẩy: cấp phát văn phòng phẩm, tài liệu, hỗ trợ chi phí đi lại, qua đó giảm rào cản kinh tế để người dân yên tâm theo học.
Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ thông qua bồi dưỡng, tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên. Đặc thù của XMC đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng dạy người lớn, duy trì sĩ số, lồng ghép văn hóa bản địa, do đó việc nâng cao năng lực là điều kiện bắt buộc.
Như vậy, từ mục tiêu phổ cập ban đầu, XMC nay đã được định vị thành chiến lược dài hạn: duy trì thành quả, đồng thời nâng tầm chất lượng để tạo bước đệm cho phát triển bền vững ở vùng DTTS&MN.
Học sinh tại Xín Mần (Hà Giang cũ) trong giờ học.
Xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng chiến lược
Điểm mới nổi bật thứ ba trong kế hoạch XMC giai đoạn 2026-2030 là mở rộng xã hội hóa nguồn lực và tập trung vốn cho vùng khó khăn, biên giới. Đây là bước đi vừa mang tính giáo dục, vừa gắn với chiến lược an sinh xã hội và quốc phòng an ninh.
Về nhân lực, thay vì chỉ dựa vào giáo viên ngành giáo dục, Bộ GD&ĐT khuyến khích huy động thêm các lực lượng đặc thù: già làng, trưởng bản, bộ đội biên phòng, trụ trì, sư, tăng ni, cùng các tổ chức, cá nhân, nhà hảo tâm. Đây đều là những người có uy tín, tiếng nói trong cộng đồng, có khả năng vận động, thuyết phục bà con tham gia lớp học.
Già làng hiểu phong tục, trưởng bản gắn bó chặt chẽ với đời sống dân cư; bộ đội biên phòng là lực lượng thường trực tại vùng biên giới, có thể trực tiếp mang kiến thức đến cho người dân. Sự tham gia của các chức sắc tôn giáo lại giúp lan tỏa thông điệp học chữ thông qua niềm tin tâm linh. Sự kết hợp này tạo nên “biệt đội xóa mù chữ” đa dạng, vừa giải quyết tình trạng thiếu giáo viên, vừa tăng tính thuyết phục và hiệu quả.
Để lực lượng này phát huy vai trò, kế hoạch đặt ra yêu cầu tập huấn nghiệp vụ, trang bị kỹ năng sư phạm, phương pháp dạy học đặc thù. Đây không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà còn tạo sự gắn kết giữa lực lượng xã hội hóa và đội ngũ giáo viên chính quy, đảm bảo tính liên thông và chất lượng. Đồng thời, việc huy động tổ chức, cá nhân hảo tâm cũng bổ sung nguồn lực ngoài ngân sách, tăng thêm tính bền vững cho chương trình.
Về phân bổ nguồn vốn, nguyên tắc “tập trung, cuốn chiếu, dứt điểm, không dàn trải” được nhấn mạnh. Nguồn lực sẽ ưu tiên dồn cho các xã, huyện thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và khu vực biên giới, nơi tỷ lệ mù chữ còn cao và tái mù diễn ra phổ biến.
Đầu tư không chỉ cho lớp XMC mà còn cho hạ tầng giáo dục – nâng cấp trường PTDTNT, PTDTBT, trang thiết bị phục vụ dạy học, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin. Việc này tạo nền tảng để tổ chức lớp học thuận lợi, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông tại chỗ.
Chiến lược xã hội hóa nhân lực gắn với tập trung vốn cho vùng khó vừa giải quyết cấp bách, vừa mang tính lâu dài. Bằng cách đưa lực lượng đặc thù tham gia, kết hợp ưu tiên đầu tư cho địa bàn chiến lược, XMC không chỉ góp phần nâng cao dân trí mà còn củng cố niềm tin xã hội, ổn định dân cư, bảo đảm an ninh quốc phòng biên giới. Đây là minh chứng rõ nét cho quan điểm coi XMC là nhiệm vụ nền tảng của phát triển bền vững ở vùng đồng bào DTTS&MN.
Lớp học xóa mù chữ ở thôn Đoàn Kết, xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang.
Từ phổ cập đến mục tiêu kép về chất lượng
Công tác xóa mù chữ (XMC) tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) đang bước sang một giai đoạn mới với tầm nhìn chiến lược. Nếu như trước đây, XMC chủ yếu hướng tới chỉ tiêu phổ cập về số lượng người biết chữ, thì giai đoạn 2026-2030, Bộ GD&ĐT xác định rõ nhiệm vụ kép, vừa duy trì thành quả, vừa nâng cao hiệu quả, coi đây là bước chuyển từ phổ cập sang phát triển bền vững.
Mục tiêu “duy trì” trước hết nhằm chống tái mù chữ chức năng, vấn đề cố hữu ở vùng khó khăn, nơi người dân ít có cơ hội sử dụng chữ viết trong sinh hoạt hằng ngày. Thành quả đạt được cần được bảo vệ, để tỉ lệ biết chữ không suy giảm. Song quan trọng hơn, “nâng cao hiệu quả” mới là đột phá về chất. Điều này đồng nghĩa XMC không dừng lại ở việc dạy đọc, dạy viết, mà phải tích hợp kiến thức, kỹ năng thiết yếu để người học ứng dụng vào sản xuất, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận thông tin kinh tế - xã hội.
Kế hoạch giai đoạn mới cũng gắn XMC chặt chẽ với Dự án 5.1 trong CTMTQG, đó là “Nâng cao chất lượng giáo dục, hoàn thiện hệ thống các trường phổ thông vùng DTTS&MN”. Việc đặt XMC cùng nhóm nhiệm vụ này cho thấy tầm nhìn coi đây là nền tảng, giúp phụ huynh có đủ tri thức cơ bản để đồng hành cùng con em trong học tập tại trường PTDTNT, PTDTBT. Nhờ vậy, chất lượng nguồn nhân lực DTTS sẽ được nâng cao đồng bộ, không chỉ ở thế hệ trẻ mà cả cộng đồng.
Để hiện thực hóa mục tiêu chất lượng, Bộ GD&ĐT đã xác định ba giải pháp trọng tâm. Trước hết, hoàn thiện tài liệu dạy học với xu hướng số hóa, đảm bảo linh hoạt và phù hợp ngôn ngữ, văn hóa địa phương. Tài liệu vừa có bản in để phát miễn phí, vừa có phiên bản số dễ cập nhật, đáp ứng bối cảnh chuyển đổi số ở vùng khó.
Thứ hai, chính sách hỗ trợ người học được coi là đòn bẩy: cấp phát văn phòng phẩm, tài liệu, hỗ trợ chi phí đi lại, qua đó giảm rào cản kinh tế để người dân yên tâm theo học.
Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ thông qua bồi dưỡng, tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên. Đặc thù của XMC đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng dạy người lớn, duy trì sĩ số, lồng ghép văn hóa bản địa, do đó việc nâng cao năng lực là điều kiện bắt buộc.
Như vậy, từ mục tiêu phổ cập ban đầu, XMC nay đã được định vị thành chiến lược dài hạn: duy trì thành quả, đồng thời nâng tầm chất lượng để tạo bước đệm cho phát triển bền vững ở vùng DTTS&MN.
Học sinh tại Xín Mần (Hà Giang cũ) trong giờ học.
Xã hội hóa nhân lực và ưu tiên vùng chiến lược
Điểm mới nổi bật thứ ba trong kế hoạch XMC giai đoạn 2026-2030 là mở rộng xã hội hóa nguồn lực và tập trung vốn cho vùng khó khăn, biên giới. Đây là bước đi vừa mang tính giáo dục, vừa gắn với chiến lược an sinh xã hội và quốc phòng an ninh.
Về nhân lực, thay vì chỉ dựa vào giáo viên ngành giáo dục, Bộ GD&ĐT khuyến khích huy động thêm các lực lượng đặc thù: già làng, trưởng bản, bộ đội biên phòng, trụ trì, sư, tăng ni, cùng các tổ chức, cá nhân, nhà hảo tâm. Đây đều là những người có uy tín, tiếng nói trong cộng đồng, có khả năng vận động, thuyết phục bà con tham gia lớp học.
Già làng hiểu phong tục, trưởng bản gắn bó chặt chẽ với đời sống dân cư; bộ đội biên phòng là lực lượng thường trực tại vùng biên giới, có thể trực tiếp mang kiến thức đến cho người dân. Sự tham gia của các chức sắc tôn giáo lại giúp lan tỏa thông điệp học chữ thông qua niềm tin tâm linh. Sự kết hợp này tạo nên “biệt đội xóa mù chữ” đa dạng, vừa giải quyết tình trạng thiếu giáo viên, vừa tăng tính thuyết phục và hiệu quả.
Để lực lượng này phát huy vai trò, kế hoạch đặt ra yêu cầu tập huấn nghiệp vụ, trang bị kỹ năng sư phạm, phương pháp dạy học đặc thù. Đây không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà còn tạo sự gắn kết giữa lực lượng xã hội hóa và đội ngũ giáo viên chính quy, đảm bảo tính liên thông và chất lượng. Đồng thời, việc huy động tổ chức, cá nhân hảo tâm cũng bổ sung nguồn lực ngoài ngân sách, tăng thêm tính bền vững cho chương trình.
Về phân bổ nguồn vốn, nguyên tắc “tập trung, cuốn chiếu, dứt điểm, không dàn trải” được nhấn mạnh. Nguồn lực sẽ ưu tiên dồn cho các xã, huyện thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và khu vực biên giới, nơi tỷ lệ mù chữ còn cao và tái mù diễn ra phổ biến.
Đầu tư không chỉ cho lớp XMC mà còn cho hạ tầng giáo dục – nâng cấp trường PTDTNT, PTDTBT, trang thiết bị phục vụ dạy học, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin. Việc này tạo nền tảng để tổ chức lớp học thuận lợi, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông tại chỗ.
Chiến lược xã hội hóa nhân lực gắn với tập trung vốn cho vùng khó vừa giải quyết cấp bách, vừa mang tính lâu dài. Bằng cách đưa lực lượng đặc thù tham gia, kết hợp ưu tiên đầu tư cho địa bàn chiến lược, XMC không chỉ góp phần nâng cao dân trí mà còn củng cố niềm tin xã hội, ổn định dân cư, bảo đảm an ninh quốc phòng biên giới. Đây là minh chứng rõ nét cho quan điểm coi XMC là nhiệm vụ nền tảng của phát triển bền vững ở vùng đồng bào DTTS&MN.
Tiêu chí xếp hạng đại học không mâu thuẫn với mục tiêu giáo dục
GD&TĐ - Tiêu chí xếp hạng là công cụ đo lường, cải tiến chất lượng, hiện thực hóa mục tiêu giáo dục và nâng cao giá trị phục vụ người học, xã hội.
2026-07-18 01:15
Quảng Trị đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục, khuyến khích đầu tư trường tư thục
GD&TĐ - Nhằm giải quyết áp lực tuyển sinh bậc THCS và THPT, Quảng Trị đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục, khuyến khích phát triển các trường ngoài công lập.
2026-07-18 01:15
Môi trường đào tạo quốc tế ngay tại Thái Nguyên
GD&TĐ - Khoa Quốc tế (Đại học Thái Nguyên) đã và đang tạo dựng môi trường đào tạo theo chuẩn quốc tế, giúp sinh viên phát triển năng lực toàn diện.
2026-07-18 01:13
Gỡ vướng chính sách, bảo đảm quyền lợi cho giáo viên và học sinh Quảng Trị
GD&TĐ - Tại kỳ họp thứ 4, HĐND tỉnh Quảng Trị, lãnh đạo Sở GD&ĐT giải đáp các nội dung liên quan đến chế độ chính sách đối với giáo viên, học sinh.
2026-07-18 01:12
Giám đốc Sở GD&ĐT Thanh Hóa: Điểm nghẽn lớn nhất của giáo dục là thiếu giáo viên
GD&TĐ - Thiếu gần 9.000 giáo viên, hơn 5.000 phòng học và quy mô học sinh tăng nhanh đang tạo áp lực lớn đối với ngành Giáo dục Thanh Hóa.
2026-07-18 01:11
Muốn tăng trưởng hai con số phải đầu tư cho giáo dục
GD&TĐ - Hưng Yên cần phát huy lợi thế Khu đại học Phố Hiến, có chính sách đột phá cho giáo dục và đẩy mạnh sắp xếp trường lớp.
2026-07-18 01:10
Thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động
GD&TĐ - Theo các chuyên gia, cần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động nhằm thúc đẩy công nhận kỹ năng hướng tới dịch chuyển lao động.
2026-07-18 01:09
Phát triển Đại học Quốc gia Hà Nội thành tổ hợp chiến lược về tri thức
GD&TĐ - Phát triển Đại học Quốc gia Hà Nội thành tổ hợp chiến lược về tri thức, công nghệ đổi mới sáng tạo là đề án trọng tâm, giữ vai trò định hướng tổng thể.
2026-07-18 01:08
Phát huy vai trò nòng cốt trong đào tạo ngoại ngữ và hội nhập quốc tế
GD&TĐ - Trường Ngoại ngữ (Đại học Thái Nguyên) đạt nhiều kết quả nổi bật trong đào tạo, nghiên cứu khoa học và hội nhập quốc tế.
2026-07-18 01:08
Nhà giáo giữ bình yên nơi cực Tây Tổ quốc
GD&TĐ - Ở Mường Nhé, ông Phạm Văn Khiêm không chỉ được biết đến là người gieo chữ mà còn là điểm tựa giúp dân bản tìm lại con đường sáng.
