Nhận diện thuận lợi, thách thức
Đề án “Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao người dân tộc thiểu số trong một số ngành, lĩnh vực trọng điểm giai đoạn 2026-2035, định hướng đến năm 2045” phấn đấu tuyển mới hằng năm 2.000 - 2.500 sinh viên là người dân tộc thiểu số.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục - ĐHQG Hà Nội cho rằng, mục tiêu này xuất phát từ những giá trị nhân văn, hướng đến công bằng trong giáo dục. Đây là một mục tiêu tham vọng nhưng khả thi, nếu được tiếp cận bằng tư duy hệ thống, dài hạn và có các cơ chế đột phá thực chất.
Hiện thực hóa mục tiêu này, PGS.TS Trần Thành Nam chia sẻ một số thuận lợi trong bối cảnh hiện nay như sau:
Thứ nhất là hành lang chính sách đã rõ và mạnh với Nghị quyết 120/NQ-CP, Quyết định 522/QĐ-TTg cùng các chính sách liên quan cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc đầu tư cho nguồn nhân lực dân tộc thiểu số. Việc cam kết hỗ trợ 30-50% học phí và sinh hoạt phí giúp giảm đáng kể rào cản tài chính ban đầu, tạo niềm tin cho gia đình, người học khi lựa chọn đại học.
Thứ hai là nguồn tuyển tiềm năng đa dạng. Các vùng dân tộc thiểu số hiện có khoảng hơn 14 triệu dân, trong đó tỷ lệ thanh niên trong độ tuổi đại học khoảng 18-20%.
Với những thành tích của ngành giáo dục thời gian qua, chất lượng giáo dục vùng dân tộc thiểu số đã tăng mạnh, nhiều em có học lực khá, giỏi, có động lực vươn lên rõ rệt và chỉ thiếu thông tin, thiếu định hướng và thiếu các “cầu nối” để tiếp cận giáo dục đại học chất lượng cao. Nếu làm tốt công tác dự bị, hướng nghiệp và truyền thông tuyển sinh sớm, con số 2.000-2.500 sinh viên mỗi năm là khả thi.
Thứ ba, chúng ta đã có thiết lập được các cơ chế mới trong việc liên kết, chuyển tiếp, công nhận tín chỉ với các trường đại học lớn, cơ chế giáo viên đồng cơ hữu để hỗ trợ các em đạt chuẩn đầu vào.
Tuy vậy, PGS.TS Trần Thành Nam cũng chỉ ra những khó khăn phải đối mặt. Theo đó, liên quan đến khía cạnh tài chính, vấn đề lớn nhất không chỉ nằm ở “vốn ngân sách” mà còn cả ở cấu trúc phân bổ. Sinh viên dân tộc thiểu số thường cần thêm thời gian để học củng cố kiến thức đáp ứng chuẩn đầu ra và họ cần được hỗ trợ tài chính thêm cho khoảng thời gian kéo dài này. Mức kinh phí hỗ trợ cũng phải phù hợp với mức chi phí sinh hoạt tại các đô thị thường cao gấp 4-5 lần tại vùng sâu.
Mặc dầu chất lượng giáo dục vùng sâu vùng xa đã có những cải thiện nhưng khoảng cách học thuật vẫn là một thách thức lớn. Việc vào trường theo diện ưu tiên nhiều khi bị diễn giải thành hạ chuẩn có thể tác động đến lòng tự tin của sinh viên dân tộc thiểu số trong quá trình học tập. Rào cản ngôn ngữ cũng cần lưu ý đặc biệt là khi các bạn sinh viên phải tiếp cận với tiếng Việt học thuật trừu tượng ví dụ như trong các môn khoa học tự nhiên và kỹ thuật.
Ngoài ra, sốc văn hóa thường xuất hiện trong nhóm dân tộc thiểu số khi chuyển từ sinh hoạt trong môi trường cộng đồng thôn xóm sang không gian năng động, đa văn hóa tại các đô thị. Nhiều học sinh cảm thấy bị cô lập, cảm thấy mất an toàn, dẫn đến thu mình nhất là trong bối cảnh chưa có những khu ký túc xá chuyên biệt hay những không gian sinh hoạt văn hóa chuyên biệt.
Cần giải pháp tổng thể, đột phá
Khẳng định cần giải pháp tổng thể và đột phá để hiện thực hóa mục tiêu trên, PGS.TS Trần Thành Nam đề xuất có thể xây dựng Quỹ học bổng tài năng cho học sinh/ sinh viên dân tộc thiểu số, hỗ trợ học sinh từ THCS, THPT, đại học, thậm chí còn gắn với đào tạo thạc sĩ và cam kết về vị trí công việc đầu ra. Các doanh nghiệp cùng tham gia với địa phương để hỗ trợ và đào tạo theo nhu cầu thực tế, bảo đảm đầu ra việc làm. Đây là cách giải quyết đồng thời bài toán tài chính, chất lượng và sử dụng nhân lực cho các vùng dân tộc thiểu số.
Sinh viên dân tộc thiểu số sẽ được học song song chuyên ngành chính và chương trình về quản lý, phát triển bản sắc văn hóa dân tộc. Ngược lại, sinh viên dân tộc Kinh cũng cần có cơ hội tham gia học, trải nghiệm các học phần bắt buộc về văn hóa truyền thống các dân tộc. Cách tiếp cận này tạo ra thế hệ trí thức “lưỡng văn hóa”, giảm thành kiến giữa sinh viên các dân tộc và góp phần bảo tồn giá trị truyền thống của dân tộc thiểu số.
Một giải pháp khác được PGS.TS Trần Thành Nam đề xuất là thành lập hệ thống mentoring quốc gia người dân tộc thiểu số. Sinh viên được kết nối với các giảng viên, doanh nhân, cựu người học, những cá nhân đã thành công trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Họ được truyền cảm hứng, được trao đổi, hỗ trợ tâm lý, định hướng phát triển nghề nghiệp một cách thường xuyên với liên tục.
“Tôi cho rằng, cần nghiên cứu để có những nguồn ngân sách ưu tiên, khởi động cho Đề án khoảng 3 năm để tạo đà. Các trường được áp dụng cơ chế tuyển sinh linh hoạt, đánh giá năng lực tổng hợp (gồm cả năng lực mềm, năng lực văn hóa) thay vì chỉ dựa vào điểm thi. Đồng thời, xây dựng khung pháp lý khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo và sử dụng nhân lực dân tộc thiểu số, với các ưu đãi thuế rõ ràng và ổn định cho họ khi đầu tư vào các khu vực dân tộc thiểu số”, PGS.TS Trần Thành Nam kiến nghị thêm.
