Chuẩn bị đồng bộ để quản lý, bảo quản sách giáo khoa hiệu quả

Ngày 3/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Nghị định quy định miễn phí sách giáo khoa theo hình thức mượn - trả; đồng thời, quy định rõ về quản lý, cung cấp, điều chuyển và thu hồi sách giáo khoa. Chính sách miễn phí sách giáo khoa được thực hiện theo lộ trình. Từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc được miễn phí sách giáo khoa.

Theo ông Cầm Văn Thân - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Huy Bắc (xã Phù Yên, Sơn La), nhà trường hoàn toàn ủng hộ và đánh giá cao ý nghĩa nhân văn của Nghị định 271/2026/NĐ-CP với lộ trình thực hiện từ năm học 2029-2030.

Chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ góp phần giảm đáng kể gánh nặng chi phí đầu năm học cho các gia đình, đặc biệt tạo cơ hội học tập bình đẳng hơn cho học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng còn nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, việc tổ chức cho học sinh mượn - trả sách thay vì mỗi em sử dụng một bộ sách mới mỗi năm sẽ giúp tiết kiệm ngân sách Nhà nước, giảm chi phí cho người dân và hạn chế lãng phí nguồn lực xã hội.

Tuy nhiên, ông Cầm Văn Thân cũng cho rằng, khi triển khai chính sách, các nhà trường sẽ phải đối mặt với không ít thách thức trong công tác quản lý. Khối lượng công việc của thư viện sẽ tăng lên đáng kể, từ việc tiếp nhận, bọc, dán, phân loại, kiểm kê, bảo quản đến thu hồi sách sau mỗi năm học. Vì vậy, để chuẩn bị cho mốc triển khai từ năm học 2029-2030, các cơ sở giáo dục cần xây dựng kế hoạch cụ thể và chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết ngay từ bây giờ.

Trước hết, cần đầu tư nâng cấp hạ tầng thư viện và kho lưu trữ sách, mở rộng diện tích kho, bố trí phòng bảo quản riêng bảo đảm khô ráo, thông thoáng để lưu trữ hàng nghìn bộ sách sau khi cấp phát và thu hồi hằng năm. Cùng với đó, cần trang bị đầy đủ giá, kệ, bục kê, tủ chống ẩm, thiết bị phòng chống mối mọt nhằm bảo quản sách trong điều kiện tốt nhất.

Bên cạnh cơ sở vật chất, nhà trường cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý sách để hạn chế thất thoát. Theo đó, việc mượn - trả cần được số hóa thông qua phần mềm quản lý thư viện; mỗi cuốn sách được mã hóa, dán mã vạch hoặc mã nhận diện và đóng dấu của nhà trường để thuận tiện cho việc theo dõi trong suốt quá trình sử dụng.

Ông Cầm Văn Thân cũng đề xuất xây dựng quy trình mượn - trả sách chặt chẽ với các mốc thời gian cụ thể. Công tác tiếp nhận, dán nhãn và hoàn thiện dữ liệu sách cần hoàn thành trước ngày 15/6 hằng năm; việc cấp phát sách cho học sinh cũng phải hoàn tất chậm nhất trước ngày khai giảng 15 ngày để bảo đảm học sinh có đủ sách bước vào năm học mới.

Đối với học sinh và phụ huynh, theo ông, cần thực hiện nghiêm các quy định về bảo quản sách. Ngay từ đầu năm học, phụ huynh và học sinh cần ký cam kết giữ gìn sách trong quá trình sử dụng; đồng thời, nhà trường có thể áp dụng các hình thức nhắc nhở hoặc đưa việc chấp hành quy định mượn - trả, bảo quản sách vào tiêu chí đánh giá thi đua, rèn luyện đối với những trường hợp trả sách chậm, làm mất hoặc làm hư hỏng sách nhằm nâng cao ý thức sử dụng và gìn giữ tài sản chung.

Xây dựng văn hóa giữ gìn sách để mô hình mượn - trả bền vững

Để mô hình mượn - trả sách giáo khoa phát huy hiệu quả bền vững, cô Lã Thị Hè - giáo viên Trường THCS Thuỵ Liên (Thái Thụy, Hưng Yên) nhấn mạnh một số nhóm giải pháp cần triển khai đồng bộ.

Trước hết là xây dựng và quản lý tủ sách một cách khoa học. Ngay khi tiếp nhận, mỗi cuốn sách cần được dán nhãn, đóng dấu, mã hóa bằng mã QR hoặc mã vạch và gắn một mã định danh cố định trong suốt vòng đời sử dụng.

Đồng thời, nhà trường xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng sách theo các mức độ như mới, khá, cũ để làm căn cứ bàn giao, tiếp nhận minh bạch. Khi có biến động về quy mô học sinh, thiết lập cơ chế điều chuyển sách linh hoạt giữa các trường trong cùng địa bàn nhằm sử dụng hiệu quả nguồn sách hiện có.

Cùng với đó, quy trình thu hồi, bảo quản và bảo dưỡng sách cần được thực hiện chặt chẽ. Đầu năm học, học sinh, phụ huynh cùng ký phiếu mượn và cam kết bảo quản sách, trong đó quy định rõ trách nhiệm khi làm mất hoặc làm hư hỏng sách.

Việc thu hồi nên được tổ chức theo hình thức cuốn chiếu ngay sau khi kết thúc môn học hoặc trước kỳ nghỉ hè từ một đến hai tuần, với sự phối hợp của giáo viên chủ nhiệm và cán bộ thư viện để kiểm đếm trực tiếp tại lớp.

Trong dịp hè, thư viện cùng chi đoàn giáo viên tiến hành phân loại, bọc lại bìa, gia cố những cuốn sách bị sờn rách nhẹ để sẵn sàng phục vụ năm học mới.

Một giải pháp quan trọng khác là nâng cao ý thức giữ gìn sách của học sinh và phụ huynh. Nhà trường cần lồng ghép nội dung này vào các buổi sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp thông qua những hoạt động như phát động phong trào "Giữ gìn sách xanh - Trao ngàn tri thức", hướng dẫn học sinh cách bọc sách, ghi tên đúng quy định, không viết, vẽ hay tẩy xóa lên sách.

Ý thức bảo quản tài sản công cũng nên được đưa vào tiêu chí đánh giá rèn luyện của học sinh và thi đua của các lớp. Đồng thời, thông qua các cuộc họp phụ huynh, nhà trường truyền thông rõ ý nghĩa của mô hình mượn - trả, qua đó tăng cường sự đồng hành của cha mẹ trong việc nhắc nhở, kiểm tra và hỗ trợ con giữ gìn sách tại nhà.

Ngoài ra, cần huy động thêm nguồn lực xã hội hóa để xây dựng quỹ sách dự phòng thông qua các phong trào như "Tặng lại sách cũ - Trao gửi yêu thương", hướng tới hình thành một kho sách dự phòng khoảng 10% quy mô của trường để bù đắp hao hụt tự nhiên hằng năm.

Song song với đó, việc thành lập câu lạc bộ hoặc đội tình nguyện "Bạn của sách" dưới sự hướng dẫn của Tổng phụ trách Đội và cán bộ thư viện sẽ giúp học sinh trực tiếp tham gia kiểm tra việc giữ gìn sách của các bạn, hỗ trợ bọc, sửa chữa sách, cũng như phân loại, sắp xếp sách trong các đợt thu hồi cuối năm học.

Theo cô Lã Thị Hè, khi những giải pháp này được triển khai đồng bộ, mô hình mượn - trả sách giáo khoa sẽ không chỉ phát huy hiệu quả lâu dài mà còn góp phần xây dựng văn hóa đọc, ý thức tiết kiệm và tinh thần trách nhiệm trong mỗi học sinh.