Học bạ điện tử: Khi 'liều thuốc minh bạch' đứng trước nguy cơ số hóa bệnh thành tích

(CLO) Càng tiến sâu vào thực tiễn triển khai, dư luận càng băn khoăn: Liệu học bạ điện tử có thực sự làm cho giáo dục trung thực hơn, hay chỉ đang “thay áo” cho một hệ thống vốn chưa đủ tin cậy?

Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh nhìn thẳng vào bản chất vấn đề khi khẳng định: “Con người sinh ra hồ sơ điện tử thì con người cũng có thể chỉnh sửa nó. Công nghệ không tự mang theo đạo đức".

Theo ông Sơn, học bạ điện tử về lý thuyết có thể giúp dữ liệu thống nhất, truy xuất nhanh, giảm rủi ro tẩy xóa vật lý. Nhưng trên thực tế, công nghệ chỉ là công cụ.

Nó không tạo ra sự trung thực nếu bản thân hệ thống vận hành vẫn chịu áp lực thành tích, nếu con người sử dụng nó vẫn bị thúc ép bởi những chỉ tiêu đỗ – trượt.

Nỗi lo của xã hội, vì thế, không phải là phản ứng cảm tính. Trái lại, đó là sự cảnh giác cần thiết. Học bạ giấy có thể bị can thiệp, nhưng thường để lại dấu vết.

Còn học bạ điện tử, nếu bị chỉnh sửa trong một hệ thống thiếu cơ chế kiểm soát, sẽ “sạch” đến mức không còn gì để truy vết. Khi sai phạm trở nên vô hình, niềm tin mới là thứ bị tổn hại nặng nề nhất.



Từ góc độ tuyển sinh đại học, ông Sơn cho rằng không thể mặc định học bạ điện tử đáng tin hơn học bạ giấy ở thời điểm hiện tại.

“Độ tin cậy không nằm ở giấy hay số. Nó nằm ở câu hỏi rất cụ thể: ai được quyền sửa dữ liệu, sửa lúc nào, sửa vì lý do gì và có bị ghi nhận hay không”, ông Sơn phân tích.

Vấn đề cốt lõi, theo các chuyên gia, không nằm ở việc có nên số hóa hay không, mà là chúng ta đang số hóa một hệ thống đã đủ minh bạch hay chưa.

Nếu nền tảng quản trị vẫn yếu, nếu áp lực thành tích vẫn chi phối mọi đánh giá, thì việc chuyển từ học bạ giấy sang học bạ điện tử chỉ khiến quá trình “làm đẹp số liệu” trở nên tinh vi, bài bản và khó phát hiện hơn.

“Trung thực không phải là một tính năng được lập trình sẵn trong phần mềm”, ông Sơn nhấn mạnh.

Trung thực chỉ hình thành khi có sự kết hợp của con người có trách nhiệm, cơ chế kiểm soát đủ mạnh và nghĩa vụ giải trình rõ ràng. Nếu những yếu tố đó không thay đổi, thì dù học bạ được lưu trên giấy, trên server hay gắn mác công nghệ cao, nguy cơ bóp méo dữ liệu vẫn tồn tại.

Để học bạ điện tử không trở thành “phiên bản số” của bệnh thành tích, theo ông Sơn, cần song song hai lớp bảo vệ.

Lớp thứ nhất là kỹ thuật. Hệ thống bắt buộc phải có nhật ký chỉnh sửa không thể xóa, ghi rõ ai sửa, sửa nội dung gì, vào thời điểm nào và vì lý do gì. Phân quyền phải đủ chặt, không cho phép một cá nhân vừa nhập điểm vừa duyệt điểm. Dữ liệu học bạ cần được liên thông và đối chiếu chéo giữa nhiều cấp quản lý, tránh tình trạng “một cửa, một tay”.



Lớp thứ hai là chính sách. Cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý đối với mọi hành vi can thiệp dữ liệu học bạ, kể cả những hình thức “hợp thức hóa” điểm số.

Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần thống nhất quan điểm: Học bạ là kênh tham chiếu quan trọng, nhưng không phải là tấm vé duy nhất vào đại học. Khi học bạ không còn là “cửa sống còn”, áp lực làm đẹp điểm số sẽ tự giảm.

Xa hơn, cần thay đổi cách đánh giá chất lượng giáo dục. Điểm số tuyệt đối không thể tiếp tục là thước đo duy nhất. Các địa phương không nên coi tỷ lệ học sinh có học bạ đẹp là thành tích hành chính.

Và các trường đại học cũng phải sử dụng học bạ một cách thông minh, kết hợp nhiều tiêu chí tuyển sinh, thay vì vô tình gửi đi thông điệp rằng “chỉ cần điểm cao là đủ”.

Nếu không giải quyết tận gốc những vấn đề này, học bạ điện tử sẽ khó trở thành công cụ minh bạch như kỳ vọng. Ngược lại, nó có nguy cơ trở thành một lớp sơn công nghệ phủ lên căn bệnh cũ, bệnh thành tích khiến mọi thứ trông đẹp hơn, nhanh hơn nhưng niềm tin thì mong manh hơn bao giờ hết.

Công nghệ có thể thay đổi hình thức quản lý, nhưng chỉ đạo đức và cơ chế quản trị mới quyết định sự trung thực của giáo dục. Và đó mới là bài toán không thể né tránh.

Theo báo cáo gửi Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa, Trường THPT Tô Hiến Thành xác nhận trong quá trình cập nhật điểm học kỳ I năm học 2025–2026 trên sổ điểm điện tử đã xảy ra tình trạng chênh lệch điểm số so với điểm đã công bố cho học sinh. Sau phản ánh của giáo viên và báo chí, nhà trường đã chỉ đạo rà soát, kiểm tra toàn diện.

Kết quả kiểm tra cho thấy phản ánh giáo viên sửa điểm là có cơ sở. Một số trường hợp, trong đó có giáo viên môn Ngữ văn, thừa nhận sơ suất khi nhập điểm, không rà soát kỹ dẫn đến lệch điểm tăng – giảm.

Sau khi phát hiện, giáo viên đã chủ động điều chỉnh lại đúng điểm cho học sinh. Nhà trường cũng ghi nhận hiện tượng lệch điểm ở một số lớp, môn học, chủ yếu do số lượng học sinh đông, nhiều cột điểm và giáo viên giảng dạy nhiều lớp.

Qua rà soát, Trường THPT Tô Hiến Thành khẳng định chưa phát hiện trường hợp giáo viên cố ý can thiệp, nâng điểm hay làm sai lệch kết quả học tập vì mục đích cá nhân. Các sai sót được xác định là lỗi kỹ thuật trong quá trình nhập liệu, phát sinh khi nhà trường thay đổi quy trình, giao giáo viên trực tiếp nhập điểm thay vì bộ phận chuyên trách như các năm trước. Những sai sót này đã được khắc phục kịp thời, không ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của học sinh.

Nhà trường đã nhắc nhở, rút kinh nghiệm các cá nhân liên quan, đồng thời cam kết tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm tính chính xác, khách quan trong đánh giá học sinh.

Trong khi đó, tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Cừ (Gia Lai), nhà trường đã kỷ luật giáo viên Tiếng Anh T.T.K.N bằng hình thức cảnh cáo và không phân công giảng dạy do tự ý sửa bài kiểm tra, hạ điểm hàng loạt học sinh. Qua kiểm tra, nhà trường xác định có 19 bài kiểm tra bị can thiệp; toàn bộ đã được chấm lại, điều chỉnh đúng điểm và cập nhật lên hệ thống với sự thống nhất của phụ huynh.

Làm việc với tổ xác minh, cô N. thừa nhận hành vi sửa bài, cho rằng do lo học sinh đạt điểm cao sẽ chủ quan trong học tập. Tuy nhiên, lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai đánh giá giải trình này là không phù hợp, khẳng định giáo viên không được phép tự ý can thiệp vào bài thi, bởi điểm số phải phản ánh đúng năng lực thực chất của học sinh.

Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh nhìn thẳng vào bản chất vấn đề khi khẳng định: “Con người sinh ra hồ sơ điện tử thì con người cũng có thể chỉnh sửa nó. Công nghệ không tự mang theo đạo đức".

Theo ông Sơn, học bạ điện tử về lý thuyết có thể giúp dữ liệu thống nhất, truy xuất nhanh, giảm rủi ro tẩy xóa vật lý. Nhưng trên thực tế, công nghệ chỉ là công cụ.

Nó không tạo ra sự trung thực nếu bản thân hệ thống vận hành vẫn chịu áp lực thành tích, nếu con người sử dụng nó vẫn bị thúc ép bởi những chỉ tiêu đỗ – trượt.

Nỗi lo của xã hội, vì thế, không phải là phản ứng cảm tính. Trái lại, đó là sự cảnh giác cần thiết. Học bạ giấy có thể bị can thiệp, nhưng thường để lại dấu vết.

Còn học bạ điện tử, nếu bị chỉnh sửa trong một hệ thống thiếu cơ chế kiểm soát, sẽ “sạch” đến mức không còn gì để truy vết. Khi sai phạm trở nên vô hình, niềm tin mới là thứ bị tổn hại nặng nề nhất.



Từ góc độ tuyển sinh đại học, ông Sơn cho rằng không thể mặc định học bạ điện tử đáng tin hơn học bạ giấy ở thời điểm hiện tại.

“Độ tin cậy không nằm ở giấy hay số. Nó nằm ở câu hỏi rất cụ thể: ai được quyền sửa dữ liệu, sửa lúc nào, sửa vì lý do gì và có bị ghi nhận hay không”, ông Sơn phân tích.

Vấn đề cốt lõi, theo các chuyên gia, không nằm ở việc có nên số hóa hay không, mà là chúng ta đang số hóa một hệ thống đã đủ minh bạch hay chưa.

Nếu nền tảng quản trị vẫn yếu, nếu áp lực thành tích vẫn chi phối mọi đánh giá, thì việc chuyển từ học bạ giấy sang học bạ điện tử chỉ khiến quá trình “làm đẹp số liệu” trở nên tinh vi, bài bản và khó phát hiện hơn.

“Trung thực không phải là một tính năng được lập trình sẵn trong phần mềm”, ông Sơn nhấn mạnh.

Trung thực chỉ hình thành khi có sự kết hợp của con người có trách nhiệm, cơ chế kiểm soát đủ mạnh và nghĩa vụ giải trình rõ ràng. Nếu những yếu tố đó không thay đổi, thì dù học bạ được lưu trên giấy, trên server hay gắn mác công nghệ cao, nguy cơ bóp méo dữ liệu vẫn tồn tại.

Để học bạ điện tử không trở thành “phiên bản số” của bệnh thành tích, theo ông Sơn, cần song song hai lớp bảo vệ.

Lớp thứ nhất là kỹ thuật. Hệ thống bắt buộc phải có nhật ký chỉnh sửa không thể xóa, ghi rõ ai sửa, sửa nội dung gì, vào thời điểm nào và vì lý do gì. Phân quyền phải đủ chặt, không cho phép một cá nhân vừa nhập điểm vừa duyệt điểm. Dữ liệu học bạ cần được liên thông và đối chiếu chéo giữa nhiều cấp quản lý, tránh tình trạng “một cửa, một tay”.



Lớp thứ hai là chính sách. Cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý đối với mọi hành vi can thiệp dữ liệu học bạ, kể cả những hình thức “hợp thức hóa” điểm số.

Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần thống nhất quan điểm: Học bạ là kênh tham chiếu quan trọng, nhưng không phải là tấm vé duy nhất vào đại học. Khi học bạ không còn là “cửa sống còn”, áp lực làm đẹp điểm số sẽ tự giảm.

Xa hơn, cần thay đổi cách đánh giá chất lượng giáo dục. Điểm số tuyệt đối không thể tiếp tục là thước đo duy nhất. Các địa phương không nên coi tỷ lệ học sinh có học bạ đẹp là thành tích hành chính.

Và các trường đại học cũng phải sử dụng học bạ một cách thông minh, kết hợp nhiều tiêu chí tuyển sinh, thay vì vô tình gửi đi thông điệp rằng “chỉ cần điểm cao là đủ”.

Nếu không giải quyết tận gốc những vấn đề này, học bạ điện tử sẽ khó trở thành công cụ minh bạch như kỳ vọng. Ngược lại, nó có nguy cơ trở thành một lớp sơn công nghệ phủ lên căn bệnh cũ, bệnh thành tích khiến mọi thứ trông đẹp hơn, nhanh hơn nhưng niềm tin thì mong manh hơn bao giờ hết.

Công nghệ có thể thay đổi hình thức quản lý, nhưng chỉ đạo đức và cơ chế quản trị mới quyết định sự trung thực của giáo dục. Và đó mới là bài toán không thể né tránh.

Theo báo cáo gửi Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa, Trường THPT Tô Hiến Thành xác nhận trong quá trình cập nhật điểm học kỳ I năm học 2025–2026 trên sổ điểm điện tử đã xảy ra tình trạng chênh lệch điểm số so với điểm đã công bố cho học sinh. Sau phản ánh của giáo viên và báo chí, nhà trường đã chỉ đạo rà soát, kiểm tra toàn diện.

Kết quả kiểm tra cho thấy phản ánh giáo viên sửa điểm là có cơ sở. Một số trường hợp, trong đó có giáo viên môn Ngữ văn, thừa nhận sơ suất khi nhập điểm, không rà soát kỹ dẫn đến lệch điểm tăng – giảm.

Sau khi phát hiện, giáo viên đã chủ động điều chỉnh lại đúng điểm cho học sinh. Nhà trường cũng ghi nhận hiện tượng lệch điểm ở một số lớp, môn học, chủ yếu do số lượng học sinh đông, nhiều cột điểm và giáo viên giảng dạy nhiều lớp.

Qua rà soát, Trường THPT Tô Hiến Thành khẳng định chưa phát hiện trường hợp giáo viên cố ý can thiệp, nâng điểm hay làm sai lệch kết quả học tập vì mục đích cá nhân. Các sai sót được xác định là lỗi kỹ thuật trong quá trình nhập liệu, phát sinh khi nhà trường thay đổi quy trình, giao giáo viên trực tiếp nhập điểm thay vì bộ phận chuyên trách như các năm trước. Những sai sót này đã được khắc phục kịp thời, không ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của học sinh.

Nhà trường đã nhắc nhở, rút kinh nghiệm các cá nhân liên quan, đồng thời cam kết tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm tính chính xác, khách quan trong đánh giá học sinh.

Trong khi đó, tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Cừ (Gia Lai), nhà trường đã kỷ luật giáo viên Tiếng Anh T.T.K.N bằng hình thức cảnh cáo và không phân công giảng dạy do tự ý sửa bài kiểm tra, hạ điểm hàng loạt học sinh. Qua kiểm tra, nhà trường xác định có 19 bài kiểm tra bị can thiệp; toàn bộ đã được chấm lại, điều chỉnh đúng điểm và cập nhật lên hệ thống với sự thống nhất của phụ huynh.

Làm việc với tổ xác minh, cô N. thừa nhận hành vi sửa bài, cho rằng do lo học sinh đạt điểm cao sẽ chủ quan trong học tập. Tuy nhiên, lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai đánh giá giải trình này là không phù hợp, khẳng định giáo viên không được phép tự ý can thiệp vào bài thi, bởi điểm số phải phản ánh đúng năng lực thực chất của học sinh.