Chương trình GDPT 2018 xác lập rõ định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, thay cho cách tiếp cận thiên về truyền thụ và ghi nhớ kiến thức. Từ nền tảng đó, chuyển động trong tuyển sinh đại học những năm gần đây, đặc biệt ở mùa tuyển sinh 2026, không phải là thay đổi mang tính tình thế, mà phản ánh yêu cầu tất yếu: Đánh giá đúng năng lực người học để tuyển chọn, đào tạo hiệu quả và bền vững hơn.
Thực tiễn tuyển sinh cho thấy, ngày càng nhiều cơ sở giáo dục đại học sử dụng kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy như một kênh xét tuyển quan trọng, bên cạnh Kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét học bạ.
Sự “nở rộ” này không đơn thuần là mở thêm lựa chọn, mà xuất phát từ nhu cầu nâng cao độ tin cậy của công tác tuyển sinh trong bối cảnh chất lượng đánh giá ở bậc phổ thông còn chênh lệch giữa các địa phương, cơ sở giáo dục.
Khi học bạ khó bảo đảm tính đồng đều tuyệt đối, còn Kỳ thi tốt nghiệp THPT chủ yếu phục vụ mục tiêu xét công nhận hoàn thành chương trình, các trường đại học buộc phải tìm kiếm thêm công cụ để sàng lọc đầu vào.
Thực ra quan điểm đánh giá năng lực không chỉ hiện diện ở các kỳ thi riêng do cơ sở giáo dục đại học tổ chức, mà đang từng bước thể hiện ngay trong đề thi tốt nghiệp THPT.
Đề thi tốt nghiệp THPT 2 năm trở lại đây đã có nhiều câu hỏi không còn dừng ở việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức, mà yêu cầu học sinh vận dụng tư duy để xác định vấn đề, xây dựng giả thuyết, phân tích và xử lý dữ liệu nhằm giải quyết tình huống đặt ra. Cách tiếp cận này không mang tính “đánh đố”, mà tạo điều kiện để nhận diện và khuyến khích những học sinh có tư duy logic, sáng tạo, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Chính sự điều chỉnh trong phương thức tuyển sinh theo hướng đánh giá năng lực đã tạo sự khớp nối ngày càng rõ giữa giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. Khi học sinh được tiếp cận sớm với phương pháp học tập mang hơi hướng nghiên cứu khoa học, các em sẽ giảm bớt bỡ ngỡ khi bước vào môi trường đại học, nơi tự học, tự nghiên cứu và tư duy độc lập là yêu cầu tiên quyết.
Ở chiều ngược lại, các kỳ thi đánh giá năng lực ở bậc đại học cũng không còn tách rời chương trình phổ thông, mà kế thừa và nâng cao những yêu cầu đã được hình thành trong quá trình học tập trước đó.
Trong bối cảnh các cơ sở giáo dục đại học được giao quyền tự chủ tuyển sinh, việc mỗi trường lựa chọn phương án riêng để chủ động nguồn tuyển là xu hướng tất yếu. Sự đa dạng trong phương thức tuyển sinh cũng đặt ra yêu cầu tỉnh táo đối với người học. Không phải thí sinh nào cũng cần tham gia tất cả kỳ thi đánh giá năng lực.
Việc lựa chọn phương thức xét tuyển cần gắn với mục tiêu ngành học, trường học và điều kiện thực tế của bản thân. Nếu một phương thức chỉ đóng vai trò bổ trợ, trong khi thí sinh có nhiều lựa chọn khác phù hợp hơn, việc chạy theo phong trào sẽ dễ dẫn đến phân tán thời gian, gia tăng áp lực và chi phí xã hội.
Đánh giá năng lực không phải là “chìa khóa vạn năng”, nhưng là công cụ quan trọng, góp phần đưa tuyển sinh tiệm cận hơn với mục tiêu cốt lõi: Chọn đúng người học, đúng ngành, theo những con đường phù hợp và bền vững hơn trong dài hạn.
Với thí sinh, điều quan trọng không nằm ở việc thi bao nhiêu kỳ thi, mà là mức độ chuẩn bị có chiều sâu và sự phù hợp với định hướng cá nhân. Với các trường đại học, sự minh bạch trong công bố phương thức, trọng số xét tuyển và cách sử dụng kết quả thi là yếu tố then chốt để tạo niềm tin cho xã hội.
