Các chuyên gia cho rằng tác động từ suy thoái kinh tế và sự trỗi dậy của AI đang đặt ra thách thức mới cho lao động trẻ.
Theo số liệu của Văn phòng Thống kê Liên bang Đức, khoảng 1,9 triệu người có bằng đại học tại Đức được xếp vào nhóm “có nguy cơ nghèo đói” vào năm 2025. Con số này tăng thêm khoảng 350 nghìn người chỉ trong ba năm. Ở Đức, một cá nhân được coi là có nguy cơ nghèo đói khi thu nhập ròng của hộ gia đình thấp hơn 60% so với mức thu nhập trung bình toàn quốc.
Số liệu trên làm dấy lên lo ngại rằng bằng cấp đại học không còn bảo đảm sự ổn định tài chính như trước. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng kết luận như vậy có thể chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh rộng lớn hơn của thị trường lao động hiện nay.
GS Enzo Weber, chuyên gia kinh tế từ Đại học Regensburg và là Trưởng bộ phận nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Việc làm (IAB), cho biết: “Tỷ lệ thất nghiệp đang gia tăng trên diện rộng, ảnh hưởng đến cả lao động có bằng cấp lẫn không có bằng cấp. Sinh viên tốt nghiệp đại học chỉ chiếm khoảng 17% trong tổng số người thất nghiệp dưới 30 tuổi, tăng lên kể từ tháng 8/2022”.
Còn GS Bernd Fitzenberger, Giám đốc IAB, cho biết: “Phần lớn trong số 1,9 triệu người này là sinh viên mới tốt nghiệp cử nhân đang tiếp tục theo học các chương trình thạc sĩ hoặc tiến sĩ. Những người này thường sống bằng học bổng hoặc trợ cấp nghiên cứu, khiến thu nhập của họ thấp trong giai đoạn học tập, nhưng triển vọng nghề nghiệp trong dài hạn vẫn tích cực. Một khi họ gia nhập thị trường lao động với nghề nghiệp ổn định, họ sẽ nhanh chóng thoát khỏi nhóm có nguy cơ nghèo đói”.
Tuy vậy, không thể phủ nhận rằng thị trường lao động đang trải qua những thay đổi lớn. Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Đức, mà còn phổ biến ở nhiều nền kinh tế phát triển khác.
Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo. AI đang dần thay đổi cấu trúc việc làm, đặc biệt trong những ngành nghề trước đây được coi là “an toàn”.
Những lo ngại tương tự cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia khác, nơi tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp thất nghiệp hoặc làm việc không đúng chuyên môn đang tăng lên. Tại Tây Ban Nha và Hy Lạp, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từng vượt quá 30% sau khủng hoảng tài chính châu Âu, khiến nhiều sinh viên tốt nghiệp phải chấp nhận các công việc tạm thời hoặc di cư sang các nước khác để tìm cơ hội.
Ở Italy, hiện tượng “overeducation”, khi người lao động có trình độ cao nhưng làm các công việc yêu cầu kỹ năng thấp, cũng trở nên phổ biến. Nhiều sinh viên tốt nghiệp làm việc trong lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ hoặc du lịch, dù đã trải qua nhiều năm học đại học.
Tại các nền kinh tế phát triển ngoài châu Âu, xu hướng này cũng bắt đầu lộ rõ. Tại Canada và Australia, nhiều sinh viên mới ra trường phải mất nhiều năm để tìm được công việc phù hợp với chuyên môn. Trong khi đó, tại Hàn Quốc, tình trạng sinh viên tốt nghiệp thất nghiệp hoặc làm việc bán thời gian kéo dài đã trở thành vấn đề xã hội đáng chú ý.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà kinh tế vẫn cho rằng giáo dục đại học tiếp tục mang lại lợi ích dài hạn đáng kể. Người có bằng đại học nhìn chung vẫn có mức thu nhập cao hơn và tỷ lệ thất nghiệp thấp hơn so với những người chỉ có bằng trung học.
GS Bernd Fitzenberger cho biết: “Các lĩnh vực như luật, truyền thông, dịch vụ kinh doanh hay thậm chí nghiên cứu kinh tế bắt đầu chịu tác động từ công nghệ tự động hóa và xử lý dữ liệu tiên tiến. Điều này khiến một số sinh viên tốt nghiệp phải làm những công việc có mức lương thấp hơn so với kỳ vọng ban đầu. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là họ chắc chắn rơi vào nghèo đói, mà chỉ phản ánh sự điều chỉnh của thị trường lao động trước những thay đổi công nghệ”.
