Tuy nhiên, với kỳ thi có sức chi phối mạnh mẽ tới hoạt động dạy học, việc đặt Tiếng Anh vào vị trí môn thi thứ ba không chỉ là câu chuyện kỹ thuật tuyển sinh, mà cần được nhìn nhận như một lựa chọn chính sách, đòi hỏi sự cân nhắc thấu đáo giữa mục tiêu hội nhập và yêu cầu giáo dục toàn diện.
Không thể phủ nhận, tiếng Anh là năng lực quan trọng trong xã hội hiện đại, khi môi trường kinh tế mở, lao động dịch chuyển và tri thức toàn cầu hóa. Việc nhiều địa phương chọn Tiếng Anh là môn thi thứ ba vào lớp 10 vì thế có cơ sở thực tiễn rõ ràng và phù hợp với định hướng chính sách lâu dài.
Đây là môn học bắt buộc xuyên suốt từ lớp 3 đến hết THPT, có chương trình ổn định, dữ liệu học tập tương đối đầy đủ, thuận lợi cho xây dựng đề thi theo hướng đánh giá năng lực. Ở góc độ quản lý, lựa chọn này phù hợp với chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, đồng thời cho thấy thông điệp nhất quán: Năng lực hội nhập cần được đầu tư nghiêm túc ngay từ phổ thông.
Một lý do cũng rất quan trọng, không chỉ phục vụ thi cử, tiếng Anh gắn trực tiếp với cơ hội học tập, nghề nghiệp và thu nhập trong tương lai. Người lao động sử dụng tiếng Anh tốt thường có lợi thế rõ rệt trên thị trường việc làm. Quan trọng hơn, tiếng Anh mở ra khả năng tiếp cận tri thức quốc tế, công nghệ mới, góp phần hình thành năng lực tự học và học tập suốt đời. Được dạy và đánh giá đúng hướng, tiếng Anh có thể trở thành đòn bẩy giúp giáo dục phổ thông dịch chuyển từ “học để thi” sang “học để phát triển”.
Tuy nhiên, việc quá coi trọng tiếng Anh trong kỳ thi chuyển cấp cũng có thể phát sinh hệ lụy, trước hết liên quan đến bình đẳng giáo dục. Điều kiện học tiếng Anh giữa các vùng miền còn chênh lệch. Khi trở thành một trong những môn thi quyết định, điểm số tiếng Anh có nguy cơ phản ánh điều kiện kinh tế và mức độ đầu tư của gia đình nhiều hơn là tiềm năng học tập thực sự của học sinh.
Thêm nữa, kỳ thi vào lớp 10 có sức chi phối rất lớn tới phân bổ thời gian và nguồn lực học tập ở THCS. Khi tiếng Anh được đặt nặng, học sinh dễ dồn sức luyện đề, học kỹ thuật làm bài để tối đa hóa điểm số, trong khi các môn không thi bị xem nhẹ. Về dài hạn, điều này có thể tạo ra sự mất cân đối trong cấu trúc năng lực khi học sinh có thể giỏi làm bài thi nhưng thiếu nền tảng tri thức rộng và kỹ năng xã hội cần thiết.
Cũng không thể không tính đến những thay đổi khi trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng. Công cụ dịch thuật đang dần xóa mờ rào cản ngôn ngữ trong giao tiếp, trao đổi học thuật. Trong bối cảnh này, giá trị cốt lõi không chỉ nằm ở khả năng “biết tiếng Anh”, mà ngày càng nghiêng về năng lực tư duy, tri thức nền và khả năng sáng tạo. Nếu kỳ thi vẫn chủ yếu đo kỹ năng ngôn ngữ theo cách truyền thống, nguy cơ lạc nhịp với thực tiễn công nghệ là khó tránh.
Những phân tích trên cho thấy, vấn đề không phải nên chọn Tiếng Anh làm môn thi thứ ba hay không, mà là chọn như thế nào và có nên áp dụng một phương án “cứng” cho mọi địa phương. Nhiều ý kiến đề xuất đa dạng hóa lựa chọn, linh hoạt giữa Tiếng Anh và các môn học khác, hoặc bài thi tích hợp đánh giá năng lực.
Đồng thời, nếu tiếp tục chọn Tiếng Anh, cần đổi mới cách ra đề theo hướng đánh giá khả năng sử dụng, hạn chế học mẹo, học tủ, song song với việc đầu tư mạnh mẽ hơn cho các vùng khó khăn để thu hẹp khoảng cách tiếp cận. Việc lựa chọn môn thi thứ ba cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn, vừa đáp ứng yêu cầu hội nhập, vừa bảo đảm công bằng và bảo đảm mục tiêu phát triển toàn diện người học.
