Xu hướng 'ngành lai': Đại học chuyển mình cùng thị trường lao động

Nhiều trường đại học đang đẩy mạnh đào tạo liên ngành, giúp sinh viên vừa vững chuyên môn vừa linh hoạt thích ứng với thị trường lao động toàn cầu.

Không còn "học một ngành, làm một việc"

Chuyển đổi số làm thay đổi mạnh mẽ thị trường lao động. Doanh nghiệp hiện không chỉ cần nhân sự giỏi một chuyên môn đơn lẻ, mà ưu tiên người có năng lực kết nối đa lĩnh vực, tư duy tổng hợp và giải quyết vấn đề toàn diện. Vì vậy, mô hình đào tạo liên ngành, xuyên ngành trở thành hướng đi chủ lực tại nhiều trường đại học.

PGS.TS Phạm Thành Dương - Trưởng khoa Kỹ thuật, Trường Đại học Việt Đức cho rằng, điểm khác biệt lớn nhất giữa ngành truyền thống và các ngành lai là khả năng kết nối nhiều lĩnh vực để xử lý vấn đề thực tiễn.

"Nếu ngành truyền thống đào tạo chuyên sâu vào một lĩnh vực như cơ khí, điện hay tài chính, thì các ngành liên ngành giúp sinh viên vận dụng đồng thời kiến thức kỹ thuật, công nghệ, quản lý và tư duy phân tích để giải quyết vấn đề toàn diện hơn", ông Dương nói.

Theo PGS.TS Phạm Thành Dương, đây là xu hướng được nhiều đại học quốc tế thúc đẩy trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Tại Trường Đại học Việt Đức, sinh viên được định hướng phát triển năng lực làm việc liên ngành, xuyên ngành thay vì giới hạn trong một chuyên môn cố định.

Sinh viên học tập tại Trường Đại học Việt Đức. Ảnh: VDU.

Nhiều chương trình đã được thiết kế theo hướng tích hợp. Đơn cử, chương trình Kỹ thuật Quản lý Sản xuất Bền vững không chỉ đào tạo kỹ thuật sản xuất mà còn lồng ghép kiến thức về môi trường, tối ưu tài nguyên và phát triển bền vững.

Sinh viên tốt nghiệp có thể đảm bảo hiệu quả sản xuất đồng thời đáp ứng yêu cầu trách nhiệm môi trường của doanh nghiệp toàn cầu.

Tương tự, chương trình Kỹ thuật Giao thông Thông minh kết hợp kiến thức giao thông, công nghệ số, quản lý đô thị, giao thông xanh và phát triển đô thị thông minh. Đây là nhóm ngành gắn với xu hướng thành phố thông minh đang phát triển mạnh trên thế giới.

Xu hướng liên ngành không chỉ diễn ra ở khối kỹ thuật mà còn lan rộng sang lĩnh vực kinh tế - quản lý. Nhiều chương trình hiện tích hợp thêm học phần về dữ liệu, công nghệ và lập trình để sinh viên vận hành công cụ số, phân tích dữ liệu và ra quyết định dựa trên dữ liệu.

"Xu hướng hiện nay không còn là đào tạo để sinh viên chỉ làm một công việc cố định suốt sự nghiệp, mà là đào tạo nền tảng chuyên môn vững chắc nhưng có khả năng thích ứng linh hoạt với nhiều vai trò khác nhau", ông Dương nhấn mạnh.

Sinh viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành trải nghiệm công nghệ thực tế ảo. Ảnh: NTTU.

Cùng quan điểm, PGS.TS Vân Thị Hồng Loan - Trưởng khoa Đào tạo đặc biệt, Trường Đại học Mở TPHCM khẳng định đào tạo liên ngành không phải học mỗi thứ một ít, mà được thiết kế theo cấu trúc rõ ràng gồm chuyên môn lõi, năng lực bổ trợ và khả năng ứng dụng thực tế.

Tại Trường Đại học Mở TPHCM, sinh viên được đào tạo theo ba tầng kiến thức. Thứ nhất là nền tảng chuyên môn cốt lõi của từng ngành.

Sinh viên truyền thông vẫn phải nắm vững công chúng, nội dung, chiến lược truyền thông; sinh viên kinh doanh cần nền tảng về quản trị, marketing, tài chính, vận hành. Tầng thứ hai là kiến thức và kỹ năng liên ngành.

Sinh viên được tiếp cận công nghệ số, dữ liệu, AI, truyền thông, pháp lý hoặc quản trị dự án tùy đặc thù ngành. Tầng cuối cùng là ứng dụng thực tế thông qua dự án, bài tập tình huống, thực tập và làm việc nhóm.

"Chính tầng ứng dụng giúp sinh viên hiểu kiến thức liên ngành không phải học dàn trải, mà là dùng nhiều góc nhìn để giải quyết một vấn đề cụ thể", bà Loan chia sẻ.

Học sâu chuyên môn, rộng kết nối

Trước lo ngại học liên ngành dễ "biết nhiều nhưng không sâu", PGS.TS Phạm Thành Dương cho rằng mô hình hiện nay được xây dựng vừa có chiều sâu chuyên môn, vừa có khả năng kết nối đa lĩnh vực.

Tại Trường Đại học Việt Đức, sinh viên vẫn được xây dựng nền tảng qua bốn tầng kiến thức gồm kiến thức cốt lõi, nền tảng, nâng cao và xu hướng.

Điểm khác biệt là bên cạnh chuyên môn chính, người học được bổ sung tư duy và công cụ từ các lĩnh vực liên quan như công nghệ, dữ liệu, quản lý hay phát triển bền vững để thích nghi tốt hơn với môi trường thực tế.

Ông lấy ví dụ, một kỹ sư sản xuất hiện nay không chỉ cần hiểu máy móc mà còn phải biết về dữ liệu, tự động hóa, quản trị vận hành và tiêu chuẩn môi trường. Tương tự, nhân sự kinh doanh cũng cần sử dụng công cụ số, đọc dữ liệu và phối hợp với bộ phận công nghệ.

"Doanh nghiệp hiện không còn tuyển dụng theo kiểu 'chỉ biết một việc' như trước, mà ưu tiên người có chuyên môn nền tảng tốt nhưng đồng thời có khả năng phối hợp đa lĩnh vực, học nhanh và thích ứng với thay đổi công nghệ", ông Dương nhấn mạnh.

Sinh viên Trường Đại học Mở TPHCM. Ảnh: HCMOU.

Đào tạo đa kỹ năng để thích nghi thị trường

Không chỉ các trường kỹ thuật, nhiều cơ sở đào tạo theo định hướng ứng dụng cũng đẩy mạnh mô hình liên ngành.

Theo ThS Nguyễn Thị Bích Ngọc - Phó trưởng phòng Truyền thông & Tuyển sinh, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, ranh giới giữa các lĩnh vực nghề nghiệp hiện không còn tách biệt mà giao thoa mạnh mẽ giữa công nghệ, kinh doanh, truyền thông và sáng tạo nội dung. Điều này buộc các trường phải thay đổi cách thiết kế chương trình.

Bà Ngọc cho biết, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đang chuyển dần từ đào tạo đơn ngành sang tích hợp đa lĩnh vực, giúp sinh viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn thích nghi với môi trường làm việc liên ngành.

Nhiều ngành và chuyên ngành mới được mở theo hướng kết hợp kiến thức chuyên môn với công nghệ và tư duy quản trị hiện đại như Kinh tế số, Trí tuệ nhân tạo, Công nghệ Logistics hay Công nghệ vi mạch bán dẫn.

Trong đó, ngành Kinh tế số không chỉ dạy kinh doanh truyền thống mà còn tích hợp Digital Marketing, thương mại điện tử, AI trong kinh doanh và chuyển đổi số doanh nghiệp. Sinh viên được tiếp cận cách vận hành mô hình kinh doanh trên nền tảng công nghệ, phân tích dữ liệu và phát triển dự án số hóa thực tế.

Sinh viên khối ngành kỹ thuật - Trường Đại học Nguyễn Tất Thành. Ảnh: NTTU.

Ở khối công nghệ, chương trình Công nghệ thông tin được thiết kế theo hướng ứng dụng liên ngành. Ngoài lập trình, sinh viên còn học AI, IoT, Cloud Computing, phân tích dữ liệu, phát triển web/mobile và quản lý dự án. Nhà trường áp dụng mô hình CDIO và chuẩn OBE nhằm tăng khả năng giải quyết vấn đề thực tế và làm việc nhóm liên lĩnh vực.

Bên cạnh chuyên môn, nhà trường chú trọng kỹ năng tư duy sáng tạo, truyền thông số, làm việc đa ngành, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và khả năng sử dụng công nghệ, AI trong công việc.

Định hướng "học đi đôi với thực hành" được đẩy mạnh qua dự án thực tế, liên kết doanh nghiệp và thực tập sớm. Qua đó, sinh viên trải nghiệm môi trường làm việc hiện đại, nơi marketing, công nghệ, vận hành hay sáng tạo nội dung phải phối hợp chặt chẽ.

"Thay vì đào tạo theo chuyên môn hẹp, nhà trường hướng đến mô hình đào tạo đa kỹ năng, đa nền tảng để sinh viên linh hoạt hơn trước sự thay đổi rất nhanh của thị trường lao động", ThS Ngọc chia sẻ.

PGS.TS Vân Thị Hồng Loan cho biết, chương trình liên ngành và song bằng là hai khái niệm khác nhau. Liên ngành là chương trình được thiết kế tích hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực trong cùng một ngành học nhằm tạo ra năng lực nghề nghiệp mới. Ví dụ, sinh viên marketing được học thêm dữ liệu, thương mại điện tử hay truyền thông số. Trong khi đó, song bằng là việc sinh viên học cùng lúc hai chương trình đào tạo độc lập và có thể nhận hai văn bằng nếu hoàn thành đủ yêu cầu.

Sinh viên Trường Đại học Mở TPHCM trong giờ tự học. Ảnh: HCMOU.