Bên cạnh những thách thức ngày càng gia tăng từ thuốc lá điện tử, đặc biệt trong môi trường học đường, chuyên gia cho rằng cần chuyển từ cách tiếp cận truyền thông sang phát triển năng lực cho học sinh.
Giải pháp toàn diện
PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục, ĐHQG Hà Nội cho rằng, về lâu dài, giải pháp cần chuyển từ truyền thông sang phát triển năng lực. Các chương trình phòng chống cần tích hợp vào giáo dục kỹ năng sống, tập trung vào kỹ năng từ chối của học sinh trong nhiều bối cảnh cụ thể; kỹ năng quản lý áp lực đồng trang lứa; kỹ năng điều chỉnh cảm xúc và đối phó stress.
Các nghiên cứu cho thấy những chương trình tập trung vào kỹ năng có thể giảm đáng kể tỷ lệ bắt đầu hút thuốc so với chỉ giáo dục truyền thông truyền thống.
Can thiệp cần được thực hiện theo mô hình toàn trường, với chính sách rõ ràng, nhất quán về việc cấm sử dụng mọi sản phẩm nicotine, đi kèm cơ chế giám sát và xử lý mang tính giáo dục, không chỉ dừng ở kỷ luật trừng phạt.
Chính sách này cần lôi kéo sự tham gia của giáo viên, học sinh và phụ huynh. Quan trọng hơn, nhà trường cần xây dựng chuẩn mực tích cực trong văn hóa ứng xử, nơi việc không sử dụng thuốc lá trở thành một “nét đẹp”.
Bên cạnh đó, cần tăng cường vai trò của giáo viên và cán bộ tư vấn. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người phát hiện sớm các hành vi bất thường của học sinh, dấu hiệu sử dụng hay lệ thuộc nicotine cũng như các vấn đề tâm lý đi kèm.
Cán bộ phòng tâm lý học đường cần được đào tạo để thực hiện can thiệp ngắn hạn với học sinh có nguy cơ, cung cấp dịch vụ tư vấn cá nhân hoặc nhóm và phối hợp với gia đình trong các trường hợp phức tạp.
“Ngoài ra, cần có sự phối hợp liên ngành với các cơ quan chức năng. Công tác phòng chống thuốc lá trong học đường không thể tách rời khỏi chính sách quản lý thị trường đối với thuốc lá điện tử, kiểm soát quảng cáo trên mạng xã hội và vai trò của chính quyền địa phương trong giám sát môi trường xung quanh trường học. Nếu học sinh vẫn dễ dàng tiếp cận sản phẩm bên ngoài nhà trường, mọi nỗ lực bên trong sẽ bị hạn chế”, PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.
Khuyến nghị và hướng tiếp cận bền vững
Từ góc độ hệ thống, theo PGS.TS Trần Thành Nam, có thể cân nhắc tích hợp nội dung phòng chống nicotine vào Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng liên môn, gắn với giáo dục sức khỏe và kỹ năng sống. Đồng thời, cần phát triển bộ công cụ chuẩn hóa cho giáo viên và cán bộ tư vấn, bao gồm kịch bản tình huống, tài liệu hướng dẫn và công cụ đánh giá.
Việc nhân rộng mô hình “trường học không khói thuốc” với tiêu chí rõ ràng và cơ chế đánh giá định kỳ cũng là một giải pháp quan trọng; cùng với kết nối các sáng kiến AI trong giáo dục để xây dựng hệ thống hỗ trợ học sinh tự học và tự điều chỉnh hành vi, thay vì chỉ kiểm soát từ bên ngoài.
Phòng chống thuốc lá trong môi trường học đường là một bài toán phức tạp, liên quan đến hành vi, tâm lý và hệ sinh thái xã hội của học sinh. Những thay đổi gần đây, đặc biệt là sự phổ biến của thuốc lá điện tử, cho thấy cần một cách tiếp cận mới, sâu hơn và linh hoạt hơn.
Từ góc nhìn tâm lý giáo dục, trọng tâm không nên chỉ là “ngăn cấm” mà là “tăng cường năng lực” để học sinh có thể tự đưa ra lựa chọn lành mạnh. Đồng thời, nhà trường cần trở thành môi trường hỗ trợ, nơi các chuẩn mực tích cực được củng cố một cách nhất quán.
