4 dấu hiệu ‘báo động’ cơ thể thiếu sắt

GD&TĐ - Thiếu sắt gây thiếu máu là vấn đề sức khỏe phổ biến. Cơ thể thiếu chất sắt sẽ ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, bộ phận và biểu hiện ra bên ngoài.



Nhưng chính vì những dấu hiệu không nổi bật, nên người ta dễ rơi vào thái cực khác: Thiếu sắt mạn tính bị coi là mệt mỏi bình thường, chóng mặt bị nhầm là hạ đường huyết, mặt tái nhợt bị đổ lỗi cho thức khuya, thậm chí tim hồi hộp cũng bị hiểu nhầm là lo lắng. Đây chính là gốc rễ của vấn đề - mọi người chưa thực sự hiểu tầm quan trọng của sắt.

Cơ thể mệt mỏi

Các tín hiệu thiếu sắt thực ra không nhiều, nhưng mỗi tín hiệu đều rất cụ thể. Trong đó phổ biến nhất là trạng thái dù ngủ thế nào cũng thấy mệt mỏi, không có năng lượng, và không có sức làm việc.

Có người nghĩ là vấn đề tâm lý, nhưng thực ra khả năng vận chuyển oxy trong cơ thể đã gặp trục trặc từ lâu, sắt là phần lõi của hemoglobin, oxy dựa vào nó được vận chuyển đến khắp cơ thể.

Nghiên cứu cho thấy, những người thiếu sắt có mức trao đổi chất giảm đáng kể, khiến cơ bắp lâu dài rơi vào trạng thái thiếu oxy, khi cơ thể ở trạng thái này, toàn bộ hệ thống cơ thể sẽ tự động chậm lại để tiết kiệm năng lượng.

Mặt xanh xao

Mặt xanh xao không chỉ là vấn đề da, mà là phản ánh thật của hệ tuần hoàn. Nhất là ở mí mắt và móng tay thì càng rõ ràng. Nhiều người thường đổ cho suy dinh dưỡng, nhưng thực ra thiếu sắt gây ra thiếu máu sẽ làm giảm mật độ hồng cầu trong vi tuần hoàn.

Nghiên cứu cho thấy, khi thiếu sắt nhẹ, hemoglobin giảm không đáng kể, nhưng hiệu quả tưới máu mô đã giảm, và mặt là nơi biểu hiện rõ nhất. Các mao mạch dưới da giảm độ sung huyết, dẫn đến hiện tượng mặt xanh xao.

Tim đập nhanh

Tim đập nhanh là một dấu hiệu khó nhận ra hơn. Nhiều người nghĩ rằng nó liên quan đến cảm xúc, thậm chí đi kiểm tra tim. Nhưng phần lớn bệnh nhân thiếu sắt nhẹ đến trung bình có điện tâm đồ và siêu âm tim đều bình thường, chỉ là nhịp tim nhanh hơn một chút.

Đây không phải là bệnh tim, mà là cơ chế bù trừ: khi khả năng vận chuyển oxy trong máu giảm, cơ thể sẽ cố gắng bù đắp bằng cách làm tim đập nhanh hơn. Sự bù trừ này là tạm thời, nhưng cũng nguy hiểm.

Nghiên cứu cho thấy, tần suất trống ngực do thiếu sắt cao hơn nhiều so với các loại thiếu máu khác, và càng kéo dài thì gánh nặng cho thất trái càng lớn.

Chóng mặt

Vấn đề chóng mặt lại phức tạp hơn một chút, nó thường là sự tổng hợp của vài triệu chứng: não thiếu oxy, huyết áp thấp, phản ứng của dây thần kinh vagus.

Thiếu sắt khiến não không thể duy trì nguồn năng lượng ổn định khi suy nghĩ cường độ cao, điều này không phải là suy nhược thần kinh, mà là mất cân bằng hệ thống do thiếu sắt nghiêm trọng.

Nhiều người đến tối lại thấy đầu nặng, quay đầu cũng chóng mặt, buổi sáng thức dậy là một thử thách. Nghiên cứu cho thấy, những người thiếu sắt nhẹ kéo dài có mật độ chất xám trong não thay đổi đáng kể, đặc biệt là vùng trán điều khiển sự chú ý.

Bổ sung sắt phù hợp

Việc bổ sung sắt không đơn giản như tưởng tượng, nhiều người nghĩ chỉ cần ăn một chút thực phẩm giàu sắt là đủ, hoặc dựa vào thực phẩm chức năng để bù lại, nhưng thực tế, chỉ ăn thôi là chưa đủ.

Sau khi sắt đi vào cơ thể, chỉ một phần có thể được hấp thụ. Hiệu quả hấp thụ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, đặc biệt là thời gian uống thuốc; khi đói, dạ dày tiết acid hoạt động mạnh, có thể chuyển sắt thành dạng dễ hấp thụ hơn.

Nhưng có người uống sắt khi đói lại cảm thấy đau dạ dày, buồn nôn, khi đó cần điều chỉnh cách uống, chuyển sang uống cùng bữa ăn. Nghiên cứu chứng minh rằng, ở những người có vấn đề dạ dày, việc chia nhỏ liều, dùng liều thấp, uống nhiều lần sẽ hiệu quả hơn uống một lần khi đói.

Nhiều người bổ sung sắt thất bại là vì sắt kết hợp cùng các chất khác khiến tỷ lệ hấp thụ giảm đáng kể. Chẳng hạn như axit tannic và canxi trong sữa, trà, cà phê đều có thể tạo thành hợp chất không tan với sắt, làm cản trở khả năng hấp thụ của nó.

Ngược lại, vitamin C lại làm tăng khả năng hấp thụ, dữ liệu cũng ủng hộ cách kết hợp này: việc bổ sung sắt đơn lẻ có tỷ lệ hấp thụ thấp hơn nhiều so với khi phối hợp cùng vitamin C.

Vì vậy, trong thời gian bổ sung sắt, cần điều chỉnh chế độ ăn, vừa giảm những chất cản trở vừa tăng cường các thành phần giúp hấp thu sắt. Nhiều người lại bỏ qua điểm này khiến việc bổ sung sắt nhiều thế nào cũng vô ích.

Bổ sung sắt không thể tự ý làm bừa

Nhiều người nghe nói mình thiếu sắt thì bắt đầu dùng đủ loại thuốc bổ sắt, nhưng thật ra mỗi người thiếu sắt một kiểu, nhu cầu liều lượng cũng khác nhau.

Thừa sắt cũng có hại, có thể làm tăng stress oxy hóa, gây tổn thương gan, thậm chí ảnh hưởng chức năng tuyến tụy. Có nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu bổ sung sắt liều cao trong thời gian dài mà không có hướng dẫn của bác sĩ, sẽ dễ gây phản ứng viêm mạn tính.

Quá trình bổ sung sắt còn một bước rất dễ bị bỏ qua: tái khám định kỳ. Điều này không chỉ để xem thiếu máu có cải thiện không, mà còn để đánh giá lượng sắt dự trữ đã hồi phục chưa.

Dự trữ sắt chủ yếu tồn tại trong ferritin huyết thanh, ngay cả khi hemoglobin hồi phục bình thường, cũng không có nghĩa là dự trữ sắt trong cơ thể đã đủ. Nghiên cứu cho thấy, tiếp tục bổ sung sắt trong 2-3 tháng sau khi các triệu chứng biến mất sẽ hiệu quả hơn trong việc ngăn ngừa tái phát.



Nhưng chính vì những dấu hiệu không nổi bật, nên người ta dễ rơi vào thái cực khác: Thiếu sắt mạn tính bị coi là mệt mỏi bình thường, chóng mặt bị nhầm là hạ đường huyết, mặt tái nhợt bị đổ lỗi cho thức khuya, thậm chí tim hồi hộp cũng bị hiểu nhầm là lo lắng. Đây chính là gốc rễ của vấn đề - mọi người chưa thực sự hiểu tầm quan trọng của sắt.

Cơ thể mệt mỏi

Các tín hiệu thiếu sắt thực ra không nhiều, nhưng mỗi tín hiệu đều rất cụ thể. Trong đó phổ biến nhất là trạng thái dù ngủ thế nào cũng thấy mệt mỏi, không có năng lượng, và không có sức làm việc.

Có người nghĩ là vấn đề tâm lý, nhưng thực ra khả năng vận chuyển oxy trong cơ thể đã gặp trục trặc từ lâu, sắt là phần lõi của hemoglobin, oxy dựa vào nó được vận chuyển đến khắp cơ thể.

Nghiên cứu cho thấy, những người thiếu sắt có mức trao đổi chất giảm đáng kể, khiến cơ bắp lâu dài rơi vào trạng thái thiếu oxy, khi cơ thể ở trạng thái này, toàn bộ hệ thống cơ thể sẽ tự động chậm lại để tiết kiệm năng lượng.

Mặt xanh xao

Mặt xanh xao không chỉ là vấn đề da, mà là phản ánh thật của hệ tuần hoàn. Nhất là ở mí mắt và móng tay thì càng rõ ràng. Nhiều người thường đổ cho suy dinh dưỡng, nhưng thực ra thiếu sắt gây ra thiếu máu sẽ làm giảm mật độ hồng cầu trong vi tuần hoàn.

Nghiên cứu cho thấy, khi thiếu sắt nhẹ, hemoglobin giảm không đáng kể, nhưng hiệu quả tưới máu mô đã giảm, và mặt là nơi biểu hiện rõ nhất. Các mao mạch dưới da giảm độ sung huyết, dẫn đến hiện tượng mặt xanh xao.

Tim đập nhanh

Tim đập nhanh là một dấu hiệu khó nhận ra hơn. Nhiều người nghĩ rằng nó liên quan đến cảm xúc, thậm chí đi kiểm tra tim. Nhưng phần lớn bệnh nhân thiếu sắt nhẹ đến trung bình có điện tâm đồ và siêu âm tim đều bình thường, chỉ là nhịp tim nhanh hơn một chút.

Đây không phải là bệnh tim, mà là cơ chế bù trừ: khi khả năng vận chuyển oxy trong máu giảm, cơ thể sẽ cố gắng bù đắp bằng cách làm tim đập nhanh hơn. Sự bù trừ này là tạm thời, nhưng cũng nguy hiểm.

Nghiên cứu cho thấy, tần suất trống ngực do thiếu sắt cao hơn nhiều so với các loại thiếu máu khác, và càng kéo dài thì gánh nặng cho thất trái càng lớn.

Chóng mặt

Vấn đề chóng mặt lại phức tạp hơn một chút, nó thường là sự tổng hợp của vài triệu chứng: não thiếu oxy, huyết áp thấp, phản ứng của dây thần kinh vagus.

Thiếu sắt khiến não không thể duy trì nguồn năng lượng ổn định khi suy nghĩ cường độ cao, điều này không phải là suy nhược thần kinh, mà là mất cân bằng hệ thống do thiếu sắt nghiêm trọng.

Nhiều người đến tối lại thấy đầu nặng, quay đầu cũng chóng mặt, buổi sáng thức dậy là một thử thách. Nghiên cứu cho thấy, những người thiếu sắt nhẹ kéo dài có mật độ chất xám trong não thay đổi đáng kể, đặc biệt là vùng trán điều khiển sự chú ý.

Bổ sung sắt phù hợp

Việc bổ sung sắt không đơn giản như tưởng tượng, nhiều người nghĩ chỉ cần ăn một chút thực phẩm giàu sắt là đủ, hoặc dựa vào thực phẩm chức năng để bù lại, nhưng thực tế, chỉ ăn thôi là chưa đủ.

Sau khi sắt đi vào cơ thể, chỉ một phần có thể được hấp thụ. Hiệu quả hấp thụ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, đặc biệt là thời gian uống thuốc; khi đói, dạ dày tiết acid hoạt động mạnh, có thể chuyển sắt thành dạng dễ hấp thụ hơn.

Nhưng có người uống sắt khi đói lại cảm thấy đau dạ dày, buồn nôn, khi đó cần điều chỉnh cách uống, chuyển sang uống cùng bữa ăn. Nghiên cứu chứng minh rằng, ở những người có vấn đề dạ dày, việc chia nhỏ liều, dùng liều thấp, uống nhiều lần sẽ hiệu quả hơn uống một lần khi đói.

Nhiều người bổ sung sắt thất bại là vì sắt kết hợp cùng các chất khác khiến tỷ lệ hấp thụ giảm đáng kể. Chẳng hạn như axit tannic và canxi trong sữa, trà, cà phê đều có thể tạo thành hợp chất không tan với sắt, làm cản trở khả năng hấp thụ của nó.

Ngược lại, vitamin C lại làm tăng khả năng hấp thụ, dữ liệu cũng ủng hộ cách kết hợp này: việc bổ sung sắt đơn lẻ có tỷ lệ hấp thụ thấp hơn nhiều so với khi phối hợp cùng vitamin C.

Vì vậy, trong thời gian bổ sung sắt, cần điều chỉnh chế độ ăn, vừa giảm những chất cản trở vừa tăng cường các thành phần giúp hấp thu sắt. Nhiều người lại bỏ qua điểm này khiến việc bổ sung sắt nhiều thế nào cũng vô ích.

Bổ sung sắt không thể tự ý làm bừa

Nhiều người nghe nói mình thiếu sắt thì bắt đầu dùng đủ loại thuốc bổ sắt, nhưng thật ra mỗi người thiếu sắt một kiểu, nhu cầu liều lượng cũng khác nhau.

Thừa sắt cũng có hại, có thể làm tăng stress oxy hóa, gây tổn thương gan, thậm chí ảnh hưởng chức năng tuyến tụy. Có nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu bổ sung sắt liều cao trong thời gian dài mà không có hướng dẫn của bác sĩ, sẽ dễ gây phản ứng viêm mạn tính.

Quá trình bổ sung sắt còn một bước rất dễ bị bỏ qua: tái khám định kỳ. Điều này không chỉ để xem thiếu máu có cải thiện không, mà còn để đánh giá lượng sắt dự trữ đã hồi phục chưa.

Dự trữ sắt chủ yếu tồn tại trong ferritin huyết thanh, ngay cả khi hemoglobin hồi phục bình thường, cũng không có nghĩa là dự trữ sắt trong cơ thể đã đủ. Nghiên cứu cho thấy, tiếp tục bổ sung sắt trong 2-3 tháng sau khi các triệu chứng biến mất sẽ hiệu quả hơn trong việc ngăn ngừa tái phát.