'Ma trận' vắc-xin: Mục tiêu kinh doanh 'nặng' hơn lợi ích sức khỏe?

Từ các mũi tiêm miễn phí trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng đến hàng chục loại vắc-xin dịch vụ với nhiều mức giá, nhiều lựa chọn về nhà sản xuất, lịch tiêm, công dụng… người dân đứng trước một “ma trận” thông tin và quyết định.

Xung quanh câu chuyện này, Báo Giáo dục và Thời đại đã có cuộc trao đổi với bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam để làm rõ những nguyên nhân, hệ lụy và cách giúp người dân đưa ra lựa chọn đúng đắn, an toàn.

Mờ nhạt lằn ranh tư vấn chuyên môn và mục tiêu kinh doanh

- Thưa bác sĩ, hiện nay nhiều phụ huynh nói rằng, chỉ riêng chuyện tiêm chủng thôi đã thấy “ngộp” vì quá nhiều thông tin. Ông nhìn nhận tình trạng “quá tải thông tin” này như thế nào?

- Tôi cho rằng, cảm giác “quá tải” của người dân là hoàn toàn có thật và đang diễn ra hằng ngày ở phòng tiêm. Họ cùng lúc nhận thông tin từ trạm y tế, trung tâm tiêm dịch vụ, quảng cáo trên mạng, cộng thêm ý kiến từ người thân, hội nhóm mạng xã hội.

Về chuyên môn, chúng tôi gọi đó là một dạng “infodemic” - bùng nổ thông tin nhưng chất lượng không đồng đều. Không chỉ nhiều về số lượng, thông tin còn rất nhiễu, đúng, sai lẫn lộn khiến người nghe khó phân biệt đâu là khuyến cáo chính thống, đâu chỉ là chia sẻ cá nhân.

Một nguyên nhân quan trọng là hệ thống tiêm chủng giờ đã đa tầng. Chương trình Tiêm chủng mở rộng của Nhà nước đang miễn phí 12 loại vắc-xin thiết yếu, trong khi khối dịch vụ có thể cung cấp hơn 40 loại, phòng ngừa hơn 50 bệnh khác nhau. Sự chênh lệch rất lớn này khiến nhiều cha mẹ bối rối không biết “tiêm bao nhiêu là đủ”.

Đây là “nghịch lý của sự lựa chọn”: Càng nhiều lựa chọn, người ta càng lo lắng. Nhiều phụ huynh sợ rằng, nếu chỉ tiêm các mũi miễn phí thì “thiếu”, nhưng nếu tiêm thêm dịch vụ thì lại lo chi phí, lo con phải tiêm quá nhiều mũi.

Mạng xã hội và các hội nhóm chống vắc-xin làm tình hình nặng hơn. Họ thường cắt ghép, trích dẫn những nghiên cứu cũ đã bị bác bỏ, hoặc diễn giải sai các tai biến sau tiêm, tạo cảm giác tiêm chủng cực kỳ nguy hiểm, trong khi rủi ro mắc bệnh thật sự lại ít được nhắc đến.

Một hệ lụy rõ ràng là không ít gia đình chần chừ chờ “loại vắc-xin tốt hơn, ít sốt hơn”, dẫn đến trễ lịch tiêm của Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Khi tỷ lệ tiêm đúng lịch, đủ mũi giảm, nguy cơ bùng phát lại các bệnh như sởi, ho gà, bạch hầu là rất thực tế, đặc biệt ở vùng khó khăn.

Gần đây còn xuất hiện tình trạng dữ liệu tiêm chủng cá nhân bị lợi dụng để tiếp thị dịch vụ cho mẹ và bé. Không ít phụ huynh kể rằng, sau mỗi mũi tiêm, họ nhận thêm hàng loạt cuộc gọi quảng cáo thực phẩm chức năng, gói khám, tiêm dịch vụ, càng làm họ mệt mỏi, áp lực và mất niềm tin.

- Với nhóm phụ huynh và phụ nữ mang thai, vốn rất nhạy cảm và lo lắng, theo bác sĩ, nhân viên y tế cần tuân thủ những nguyên tắc gì để tránh hiểu lầm, giữ được niềm tin?

- Trước hết, nhân viên y tế phải đặt y đức lên hàng đầu. Các quy định như “12 điều y đức” hay chuẩn mực đạo đức điều dưỡng không phải là khẩu hiệu treo trên tường, mà phải thể hiện trong từng lời nói, cử chỉ với người bệnh. Về pháp lý, Thông tư 34 của Bộ Y tế quy định rất rõ quy trình tiêm chủng phải có bước khám sàng lọc và tư vấn trước tiêm.

- Nhiều cơ sở tiêm chủng dịch vụ mọc lên, ranh giới giữa tư vấn chuyên môn và tư vấn vì mục tiêu kinh doanh khá mờ. Người dân có thể nhận diện sự khác biệt này bằng cách nào, thưa bác sĩ?

- Dấu hiệu đầu tiên của tư vấn y khoa chân chính là tính cá nhân hóa. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ tiền sử tiêm chủng, bệnh nền, môi trường sống, nghề nghiệp, kế hoạch mang thai… rồi mới đề xuất từng mũi cụ thể. Nếu bạn vừa ngồi xuống đã được “gói combo 10 - 12 mũi” như nhau cho tất cả mọi người thì nên đặt dấu hỏi.

Thứ hai là sự minh bạch. Cơ sở uy tín sẽ giải thích rõ sự khác nhau giữa vắc-xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng và vắc-xin dịch vụ: Cùng phòng một bệnh nhưng khác nhà sản xuất, dạng trình bày, chất bổ trợ…, chứ không hạ thấp vắc-xin miễn phí để bán vắc-xin thu phí.

Thứ ba là quy trình kỹ thuật. Một nơi làm ăn nghiêm túc phải có hệ thống dây chuyền lạnh đạt chuẩn, tủ bảo quản được kiểm tra nhiệt độ, có hộp chống sốc, thuốc cấp cứu, quy trình xử trí phản vệ tại chỗ. Nếu bạn thấy việc tiêm diễn ra quá nhanh, không khám sàng lọc, không hướng dẫn theo dõi sau tiêm, đó là dấu hiệu không an toàn.

Thêm một điểm quan trọng: Cơ sở uy tín cho phép bạn tiêm lẻ từng mũi theo nhu cầu và khuyến cáo, không ép buộc phải đóng trọn gói mới được giữ thuốc. Việc ép mua gói, đặt cọc lớn, dọa hết thuốc nếu không đăng ký ngay là hình thức gây áp lực tâm lý, mang tính thương mại rõ rệt.

Ở chiều ngược lại, tư vấn mang tính thương mại thường khai thác nỗi sợ để bán dịch vụ. Những câu như “nếu không tiêm thêm mũi này, nguy cơ con mắc bệnh rất cao”, “vắc-xin này tiêm không bao giờ sốt”, “loại kia của chương trình Nhà nước chất lượng kém hơn” là không trung thực về mặt chuyên môn.

Một số nơi còn bán chéo sản phẩm: Đang tư vấn tiêm thì chuyển sang mời mua thêm vitamin, sữa, thực phẩm chức năng, xét nghiệm không liên quan. Đây là dấu hiệu cho thấy mục tiêu doanh thu được đặt lên trên lợi ích sức khỏe.

Người dân cũng nên cảnh giác với những quảng cáo thổi phồng trên mạng: Gán ghép hình ảnh bác sĩ, logo bệnh viện, câu chữ mang tính “hù dọa”, như “dịch đang bùng phát dữ dội”, “nếu không tiêm ngay sẽ rất nguy hiểm”, trong khi cơ quan y tế chưa có cảnh báo chính thức. Những nội dung đó có thể nhằm kéo khách chứ không dựa trên nguy cơ dịch tễ thật sự.

Nguyên tắc đơn giản là: Nếu bạn cảm thấy mình bị thúc ép phải quyết định ngay, không có thời gian hỏi lại, không được cung cấp tài liệu chính thức của Bộ Y tế, hãy tạm dừng và xin tư vấn thêm ở cơ sở khác.

Vắc-xin tốt nhất là vắc-xin được tiêm đúng

- Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng họ bị tư vấn thêm rất nhiều mũi mà không rõ có thực sự cần thiết. Trên thực tế, có tình trạng “khuyến khích tiêm thêm” vượt quá nhu cầu không, thưa bác sĩ?

- Chúng ta phải thẳng thắn là có tình trạng này, dù không phải ở mọi nơi. Khi việc tiêm chủng được tổ chức như một loại hình dịch vụ, một số cơ sở có thể áp dụng chỉ tiêu doanh số cho nhân viên tư vấn, vô tình hoặc cố ý đẩy người dân vào thế phải tiêm nhiều hơn mức cần thiết.

Biểu hiện có thể là chỉ định mũi nhắc lại dày hơn so với khuyến cáo chính thức, hoặc dùng nhiều vắc-xin có phổ bảo vệ trùng nhau. Một số người vì lo lắng đã tiêm đủ phác đồ vẫn được khuyến khích tiêm thêm mũi thứ 4, thứ 5, hoặc tìm mua các sản phẩm kháng thể đắt tiền mà chưa có khuyến cáo rộng rãi.

Nguy hiểm hơn là việc tiêm cho người đang có chống chỉ định tạm thời, ví dụ trẻ đang sốt, đang mắc bệnh cấp tính nhưng vẫn được tiêm “cho kịp lịch”. Điều này vừa vi phạm quy trình an toàn tiêm chủng, vừa làm tăng nguy cơ tai biến sau tiêm.

Về phía quản lý Nhà nước, các văn bản như Nghị định 117 đã quy định rõ chế tài xử phạt. Cơ sở không tuân thủ chỉ định tiêm chủng, dùng vắc-xin không rõ nguồn gốc, vi phạm quy trình bảo quản có thể bị phạt tiền, đình chỉ hoạt động, thậm chí bác sĩ liên quan có thể bị tước chứng chỉ hành nghề.

Hệ thống thông tin tiêm chủng quốc gia cũng là công cụ quan trọng. Khi mọi mũi tiêm được cập nhật đầy đủ, cơ quan quản lý có thể phát hiện những bất thường như một cá nhân tiêm quá nhiều mũi cùng loại, tiêm không đúng khoảng cách, từ đó kiểm tra, chấn chỉnh kịp thời.

Tuy nhiên, không thể chỉ trông chờ vào thanh tra, xử phạt. Vai trò chủ động của người dân rất quan trọng. Trước khi đồng ý tiêm thêm mũi dịch vụ, phụ huynh nên hỏi rõ: Vắc-xin này phòng bệnh gì, bệnh đó đang lưu hành nhiều hay ít, đã có mũi nào trong chương trình mở rộng phòng bệnh tương tự chưa, khoảng cách giữa các mũi như thế nào.

Khi người dân hiểu rằng mỗi mũi tiêm đều phải có chỉ định rõ ràng, dựa trên dịch tễ và khuyến cáo, họ sẽ ít bị “dắt mũi” bởi các lời chào mời. Chính áp lực ngược từ người sử dụng sẽ buộc các cơ sở dịch vụ phải làm đúng hơn.

- Cuối cùng, khi đứng trước một “rừng” lựa chọn vắc-xin và luồng thông tin trái chiều, lời khuyên quan trọng nhất của bác sĩ dành cho người dân là gì?

- Nếu chỉ được chọn một thông điệp, tôi sẽ nhấn mạnh nguyên tắc: Vắc-xin tốt nhất là vắc-xin được tiêm đúng.

- Xin cảm ơn bác sĩ về cuộc trò chuyện!